Book-erka, czyli pogotowie książkowe

Chodzi za mną od kilku dni melodia ta...

2012-02-23T09:35:00.000+01:00

I jeszcze to:)

Konkurs!!!

2012-02-22T15:02:00.002+01:00

Bliski memu sercu portal Lekturyreportera organizuje konkurs na minireportaż pt. „Moje miasto, a w nim…”.Zaledwie 8 tysięcy znaków może wystarczyć, aby wygrać bardzo atrakcyjnenagrody, w tym nawet szansę nawiązania współpracy z Wydawnictwem DobraLiteratura, która zaowocować może wydaniem książki reportażowej w serii„Lektury reportera”. Po szczegóły zapraszam tutaj:

http://www.lekturyreportera.pl/nasze-konkursy/moje-miasto-a-w-nim-konkurs-na-mikroreportaz/

Że kto? Zygmunt Gloger?

2012-02-19T10:30:00.000+01:00

„Prawda i fałsz. O polskiej chwale iwstydzie” pod red. W.K. Pessela i S. Zagórskiego

Oficyna Wydawnicza „Stopka”

Łomża 2010

Choćjako czytelniczka recenzji książkowych nie przepadam za takimi wstępami, jakisama za chwilę poczynię, w przypadku publikacji „Prawda i fałsz. O polskiejchwale i wstydzie” widzę absolutną konieczność tak rzeczowego ifaktograficznego potraktowania tematu. Odkryłam bowiem nie tylko książkę, aleteż cały szereg inicjatyw, realizowanych przez Społeczne StowarzyszeniePrasoznawcze „Stopka”, jej wydawcę, które są niezwykle ciekawe, ale – śmiemtwierdzić – w gronie „zwykłych zjadaczy chleba” chyba nieznane. Zacznijmy więcod patrona wspomnianych wyżej przedsięwzięć – Zygmunta Glogera, urodzonego w 1845, a zmarłego w 1910roku etnografa, krajoznawcę, archeologa i historyka. Warto znać tę postać, należał on bowiem do grona wybitnych umysłów przełomu XIX i XX wieku, z którymizresztą współpracował i którymi się inspirował, żeby przywołać chociażbyJuliana Bartoszewicza, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Wincentego Pola czyOskara Kolberga. Najbardziej znanym jego dziełem pozostaje monumentalna„Encyklopedia staropolska”, ale stworzył też wiele skromniejszych pracetnograficznych. Był również pierwszym prezesem Polskiego TowarzystwaKrajoznawczego. Przez całe życie kolekcjonował rozmaite materiały archiwalne iarcheologiczne oraz bogatą bibliotekę, które zapisał w testamencie TowarzystwuEtnograficznemu, Towarzystwu Krajoznawczemu, Towarzystwu Bibliotek Publicznych wWarszawie oraz Muzeum Przemysłu i Rolnictwa.

SpołeczneStowarzyszenie Prasoznawcze „Stopka”, propagując nazwisko i idee swojegopatrona, organizuje od 1984 roku doroczny konkurs o Nagrodę i Medal Zygmunta Glogera,przyznawaną za szczególne osiągnięcia w badaniu, ochronie i rozwoju kulturypolskiej. Przygotowało także kilkanaście publikacji, wydawanych pod szyldemSerii Glogerowskiej, które próbują opisać kondycję współczesnych Polaków.Powstaniu każdej kolejnej towarzyszy zazwyczaj sesja naukowa. Książka „Prawda ifałsz. O polskiej chwale i wstydzie” jest właśnie ogniwem tego projektu.

Trudnoo spójne i zwarte podsumowanie zawartości tego tomu, do jego współtworzeniazaproszono bowiem naukowców, badaczy i dziennikarzy, reprezentujących wieledziedzin wiedzy. Każdy tekst jest zatem swoistą wariacją na temat tytułowychsłów-kluczy: prawda, fałsz, chwała i wstyd. Znajdziemy tutaj zarówno refleksjeczysto teoretyczne (czym jest prawda?), jak i omówienia pewnych „praktycznych”kwestii (problem prawdy i fałszu na przykładzie Katynia). Publikację podzielonona sześć bloków tematycznych: Rzeczy pierwsze; Wyzwania i doświadczenia; Wschódi Polacy, chwalcy i mityzacje; „Polski kolonializm” i narody (blok trzeci iczwarty polecam szczególnie!); Kościuszko – Sienkiewicz – oświata niższa iwyższa oraz Granice (nie)wiary i cudu. Wśród autorów odnajdujemy postacie znanei cenione: H. Samsonowicza, S. Obirka czy L. Pastusiaka oraz nazwiska młodych,ciekawie piszących naukowców (np. tekst Magdaleny Sztandary o kategorii prawdyw polskich obrazach fotograficznych I poł. XX w.). Jest to zatem książka zewszech miar bogata i różnorodna.

Wydawnictwo„Prawda i fałsz…” przeznaczone jest dla wymagających czytelników, choć nienazwałabym go hermetycznym. Pisane w przeważającej części przez naukowców, niestraszy specjalistycznym żargonem ani zawiłą narracją. Jeśli polecam jąwyrobionemu odbiorcy, to tylko dlatego, że sam temat jest już pewną formąselekcji – sięgną po nie zapewne ci, którzy skłonni są wyjść poza krąg sprawprywatnych i zadać sobie od czasu do czasu pytanie: „Co z tą Polską?”.

„(…)fałsz zawsze (chyba?) jest fałszywy. Natomiast prawd w wielu kwestiach może byćwiele. Inna jest prawda Keynesa, a inna Hayeka, inna biskupów – innaajatollahów, a mnichów buddyjskich – jeszcze zupełnie inna. Inna jest prawdaPolaka, który Banderę uważa za zbrodniarza, a inna Ukraińca, który Banderzeoddaje cześć, stawia pomniki. Wedle obowiązującej opinii reporter musi zawszedoszukiwać się prawdy, ale to chyba przesadne wymaganie. Wystarczy, jeśli siębędzie trzymał faktów. Chociaż i one, z różnych stron oglądane, mogą się niecoróżnić” (s. 151) – słowa Wojciecha Giełżyńskiego niech posłużą mi do zamknięciarecenzji, bowiem wydają się najtrafniejszym komentarzem.

Za książkę dziękuję portalowi:

Życie „po”

2012-02-17T20:55:00.000+01:00

H. Samson „Życie po mężczyźnie”

Wydawnictwo Znak Literanova

Kraków 2012

Bilans życiowy głównejbohaterki „Życia po mężczyźnie” mógłby wyglądać tak:

1. Stan posiadania: mieszkanie w dużymmieście (Łódź?), wiejska „rezydencja”, laptop, pustoszejące konto w banku,pies, czarne myśli, wiele wspomnień, oznaki starości;

2. Stan umysłowy i emocjonalny:rezygnacja, frustracja, poczucie marnotrawienia czasu, brak motywacji,samotność;

3. Stan cywilny: podwójna rozwódka;

Motyw zmaganiasię z własną przeszłością, dokonywania pewnych rozliczeń i podsumowań chętniewykorzystywany jest przez polskie autorki. Kilka miesięcy temu rekomendowałamna blogu „Paprochy” Ewy Markowskiej-Radziwiłowicz. Wywołuję ten temat dlatego, że wprzypadku prozy Hanny Samson mamy do czynienia z podobnym, a jednocześnie innymtypem literatury. Pierwsza z pisarek w swojej na poły autobiograficznej (?) powieścizanurza się we wspomnieniach, ale towarzyszy temu afirmacja życia we wszystkichjego przejawach. Emanuje z tej historii niesamowicie pozytywna energia, którapodnosi na duchu, nawet jeśli zdajemy sobie sprawę z tego, że człowiek toistota skłonna idealizować swoją przeszłość. Czas przecież „uczy pogody”, wygładzakanty pamięci, niweluje jej chropowatości. Powrót do okresu dzieciństwa,pierwszej miłości, małżeństwa (jednego i drugiego) i etatu w korporacji możetakże boleć, wywoływać rozgoryczenie, otwierać stare rany, a jednocześnie miećwartość terapeutyczną. Bohaterka „Życia…”, zanurzając się w strumieniuświadomości, odbywa jakby symboliczną podróż, wyzwalając się spod władzynajpierw matki, a później mężów – po prostu odzyskuje siebie, konstruuje swojeniepowtarzalne Ja.

„Życie pomężczyźnie” – zatytułowała swoją książkę Samson, choć równie dobrze mogłabynazywać się ona „Życie po matce”. Matka jest w tej powieści figurą kluczową,emocjonalną kotwicą (balastem?), symbolem relacji zależności i podporządkowania,wzorem i antywzorem w jednym. Dominująca, władcza, kontrolująca, przez córkęspostrzegana jako dzielna i silna. Dzierżyła w ręku prawo do nazywania rzeczy iustanawiania rytuałów – jednym z nich było całowanie jej w rękę na dobranoc. Wielezwyczajów główna bohaterka przeniosła zresztą później w dorosłe życie. Siła rażeniatakiej osobowości promieniowała na cały dom, w tym oczywiście na dzieci. Tym ważniejsze,że „mama się dla nich poświęciła i zrezygnowała z kariery” (s. 26), czego nieomieszkała im zresztą często przypominać. Cóż pozostaje w takiej sytuacjilatoroślom, jeśli nie udowadniać całym sobą, że spełni się pokładane w nichnadzieje, że jest się wartym miłości? Gdyby tylko nie ten wstyd! „Chodzi o tenwstyd, z którym się urodziłam” (s. 25) – mówi protagonistka. Wstyd, który niepozwala wyjść spod stołu, gdy przychodzą goście, zgłosić się na lekcji, kiedyzna się odpowiedź na zadane przez nauczycielkę pytanie czy protestować, kiedykoleżanki z podwórka „szczepią” za pomocą nacięć na skórze przeciwko ospie. Wstyd,że się istnieje. Jesteś kowalem swojego losu – powtarzała matka córce. „Niewierzyłam. Byłam przekonana, że to ona jest moim kowalem, tylko nie chce się dotego przyznać, bo kiepsko jej wyszłam, i zwala na mnie” (s. 33).

W relacjach zkoleżankami i chłopakami, a potem z mężczyznami, jakie buduje bohaterka, odnajdujemytropy, które odsyłają nas do dzieciństwa, do związku z matką. To gdzieś z tego doświadczeniawywodzi się jej kompleks niższości, podziw dla silnych kobiet (przyjaciółka Ewka),potrzeba udowadniania sobie i otoczeniu, że jest się Kimś. Przede wszystkim zaśpewna zależność, niesamodzielność w kreowaniu własnego Ja, tożsamość „zapożyczona”.Historia dwóch małżeństw kobiety jest w gruncie rzeczy historią porażek. Ale czymoże być inaczej, jeśli wierzy się, że miłość dopiero wtedy ma sens, kiedy stajesię „poniewierką”? W końcu przychodzi otrzeźwienie: „I czy ja naprawdępotrzebuję męża, żeby być nieszczęśliwą? Sama mogę to sobie zapewnić, a do tegow bardziej elegancki sposób, bo picia akurat nie znoszę” (s. 124). Kiedy wpowieści pojawia się wątek afery kryminalnej, zdaje się ona wkraczać w rejony autobiograficzne. Pan, znany aktor, zabija Panią. On idzie siedzieć, ajego żona zmaga się na wolności z całym odium oburzenia i odrzucenia. Z zaskoczeniemi przerażeniem odkrywa, że nie liczą się już jej jednostkowość i osobistedokonania, a wyłącznie społeczna rola. Media uczyniły z jej życia koszmar,dybiąc na nią na każdym kroku i próbując namówić na „szczerą rozmowę”. Przestałanależeć do siebie samej. Czy taką drogę przeszła też Hanna Samson, pisarka ipsychoterapeutka, była żona Andrzeja S., terapeuty oskarżonego omolestowanie dzieci? Z tym zdaje się w swojej najnowszej książce rozliczać. Jakżegorzko brzmią słowa głównej bohaterki (autorki?): „(…) a potem do mnie dotarło,że już nic ode mnie nie zależy, bo jestem byłą żoną, i to ma mi wystarczyć jakomoja tożsamość, o którą przez wiele lat walczyłam, i już nikogo nawet nieobchodzi, że nie słodzę herbaty, bo jestem byłą żoną, i nic więcej wiedzieć nietrzeba, żeby mnie określić. I tak jak za czasów małżeństwa, z którego owłasnych siłach udało mi się wyzwolić, choć nie było to łatwe i trochę czasuzabrało, znów on był kowalem mojego losu, choć siedział w więzieniu i sam nicnie mógł ukuć, ale i tak kuł, a siła tego kucia była ogromna (…). I cieszyłamsię, że jestem w tym sama, i nikomu innemu nie życzę, bo jak to przeżyć? Z tegonie można wyjść cało i nic nie jest takie jak przedtem” (s. 167-169).

Na usta cisnąsię, w ramach podsumowania, słowa M. Jachimowicz („Pomyśl”):

Pomyśl siebie

Stań się

na nowo

Bezrozumnych

Zmyślają inni

Bardzo dobra książka – mocna, szczera, prawdziwa, intrygująca!

Ekonieborak czy profesor Sumienie - wybór należy do Ciebie!

2012-02-13T07:50:00.000+01:00

E. Dziubak, E. Saroma-Stępniewska, I. Wierzba „Draka Ekonieboraka”
Wydawnictwo Albus

Poznań 2012

Ekonieborak i profesor Sumienie to dwaj główni bohaterowie, obecnej na rynku od kilku dni, książki Wydawnictwa Albus. Ilustracjom znanej już z poprzedniej publikacji (pisałam o niej tutaj) rysowniczki Emilii Dziubak towarzyszą tym razem cudne wierszyki autorstwa Elizy Saromy-Stępniewskiej. Jeśli zachwyciła mnie „Gratka dla małego niejadka”, co mam napisać o „Drace Nieboraka”, aby nie popaść w egzaltację?:) Tematem przewodnim nowego tytułu jest ekologia. Bardzo mnie to cieszy, bowiem wychodzę z założenia, że pewne nawyki (segregacja śmieci, gaszenie światła, oszczędzanie wody itp.) można kształtować już od wczesnych lat życia dziecka. Im bardziej staną się naturalne i oczywiste, tym mniej trudności będzie nastręczało stosowanie się do nich. Jeśli tylko świadomi różnych mechanizmów będą rodzice… „Draka…” jest tak naprawdę przeznaczona zarówno dla małych, jak i dużych odbiorców. Książka ma swój własny, stały rytm: wierszyk i towarzysząca mu ilustracja wprowadzają czytelników w pewien problem (Ekonieborak marnujący wodę, nie sprzątający po swoim psie, ogarnięty „konsumpcyjnym szałem”, śmiecący, jadący do kiosku terenówką itp.), który potem naświetlany jest z perspektywy „naukowej” przez profesora Sumienie. Odpowiada on na pytania (prysznic czy wanna?), przeprowadza eksperymenty (ile wody marnujesz?), rozwija wyobraźnię (oblicza, ile wagonów kolejowych w ciągu roku potrzeba, aby wywieźć kupki warszawskich piesków), przytacza różne ciekawostki, a przede wszystkim radzi – jak żyć bardziej ekologicznie, oszczędniej, lepiej, słowem – odpowiedzialnie.

Siłą tej książeczki są bez wątpienia wykreowane przez autorki postacie. Choć na pierwszy rzut oka wydaje się, że zbudowano je na zasadzie kontrastu, szybko wychodzi na jaw, że doskonale uzupełniają się. W finale historii o „ekologicznym grzeszniku” odkrywamy zresztą, że łączy je więcej, niż mogliśmy przypuszczać, ale tej tajemnicy nie zdradzę, aby nie zepsuć przyjemności czytania. Emilia Dziubak, przy pomocy swojej charakterystycznej kreski, sportretowała taki typ Ekonieboraka, który jest jednocześnie bardzo zabawny i – zdaje się – powszechny. Konia z rzędem temu, kto nie ma przynajmniej jednego takiego sąsiada – pana w średnim wieku na cienkich nóżkach, z potężnym brzuchem, obowiązkowym wąsem, zaczesaną czupryną i psem u boku:) Tak naprawdę Ekonieborakiem może być jednak każdy z nas – wystarczy chwila zapomnienia. Pocieszający jest natomiast fakt, że każdy z nas może być także… profesorem Sumienie. Dobra książka dla dzieci to taka, która może być czytana w każdym wieku, i w której, w zależności od doświadczeń, można odkrywać dodatkowe sensy. Polecam zatem „Drakę…”!

Zmierzyć się na słowa i pamięć*

2012-02-07T08:44:00.006+01:00

K. Kąkolewski „Co u pana słychać?”

Wydawnictwo Zysk i S-ka

Poznań 2010

Co słychać u Hansa Fleischhakera, antropologa odpowiedzialnego za selekcję ludzi, których potem zabito, spreparowano i wykorzystano jako eksponaty w muzeum rasy w Strasburgu; Hermanna Stoltinga, żądającego kar śmierci prokuratora w województwie bydgoskim i kierownika grupy egzekucyjnej; Otto von Fircksa, szefa sztabu SS do spraw przesiedleń na powiat Gniezno; Reinharda Hoehna, doradcy prawnego policji, SS oraz osobiście Heinricha Himmlera, orędownika nowej metody sterylizacji Słowian; Heinza Reinefartha, „kata Warszawy”, nadzorującego rozstrzeliwanie ludności cywilnej; Aleksandra Dolezałki i Konrada Meyera, wizjonerów Trzeciej Rzeszy, autorów i realizatorów Generalplan Ost; Heinza Hoopnera, współpracownika Adolfa Eichmanna; Wilhelma Koppe, generała policji i SS, zwolennika radykalnych sankcji karnych, któremu można przypisać „(…) współudział i podżeganie do prawie wszystkich zbrodni, jakie wydarzyły się na terenach jego działania” (s. 165) i wreszcie Hubertusa Strugholda, twórcy medycyny kosmicznej, opierającego się w swoich publikacjach na danych uzyskanych w wyniku eksperymentów na więźniach obozu w Dachau? Zastanawiał się nad tym Krzysztof Kąkolewski i po trzydziestu latach od zakończenia wojny postanowił zadać to pytanie byłym nazistom – osobiście. Wybrał spośród nich tych, którzy całkiem nieźle zagnieździli się w nowej rzeczywistości, pełniąc w niej ważne społeczne funkcje – profesorów, prawników, dyrektorów, a nawet polityków. Wszyscy kiedyś stanęli oko w oko z wymiarem sprawiedliwości i zostali uwolnieni. Zdaniem polskiego dziennikarza pozostawali bezkarni, ale nie niewinni. Dlaczego sądził, że zdecydują się z nim wrócić do przeszłości? Ponieważ „odmowa (…) byłaby pośrednim przyznaniem się do winy” (s. 6).

Zamieszczone w książce Kąkolewskiego wywiady sprawiają wrażenie, jakby autor próbował przyskrzynić wijącego się piskorza. Jego rozmówcy używają wszystkich dostępnych umysłowi mechanizmów obronnych, aby nie przyjmować na siebie odpowiedzialności za czyny, które popełnili. Z psychologicznego punktu widzenia jest to zrozumiałe: poczucie integralności własnego ja, wizja siebie jako osoby przyzwoitej, działającej zgodnie z prawem, sumiennie wykonującej obowiązki i służącej państwu, jakiekolwiek by ono nie było, są człowiekowi potrzebne do normalnego funkcjonowania. Bo czy byłaby możliwa „komfortowa” egzystencja ze świadomością, że jest się zbrodniarzem, winnym dramatów i śmierci wielu ludzi? Zaryzykuję tezę, że w większości przypadków nie. Dlatego właśnie mamy okazję śledzić w trakcie lektury cały zestaw racjonalizacji i uników. Największym „powodzeniem” cieszą się wśród interlokutorów dziennikarza argumenty prawne. Występują one w różnych wariantach, ale cel zawsze mają podobny – eksternalizację zła. Zarówno przyczyn własnego zachowania, jak i źródeł niewinności, poszukuje się tutaj „na zewnątrz”, w pewnym systemie. Skoro świat funkcjonował według zmienionych reguł, oni musieli się dostosować. Mecenas Stolting z rozbrajającą szczerością wyznaje: „żądałem kar śmierci na podstawie istniejących praw” (s. 26). W innym miejscu stwierdza z kolei: „musi pan zrzucić to na system, a nie na jednego urzędnika” (s. 27). Kilku mężczyzn przekonywało, że w dokumentach z okresu wojny, owszem, widnieje ich nazwisko, ale nie podpis, co odbiera im wartość jako dowodom. Przyparci do muru, powoływali się zaś na argument „ostateczny” – uniewinnienie przez sąd. Tak jakby zwalniał on z refleksji o moralnym wymiarze tego, co się wydarzyło. Na bogatej liście zabiegów ochronnych, stosowanych przez byłych nazistów, znajduje się także unikanie trudnych tematów bądź umniejszanie wagi pewnych spraw. Służyć temu miały rozwlekłe dygresje na tematy historyczne czy też „ucieczka w przyszłość” – nawoływanie do zakończenia sporów i rozrachunku z tym, co było. Nie zabrakło tu również odmiennej taktyki, w myśli zasady, że najlepszą obroną jest atak – wyliczania własnych krzywd (utrata ziem wschodnich, „straszne czyny popełnione na Niemcach w Bydgoszczy, pod Łodzią” (s. 55)). Innym wariantem tego zachowania jest spostrzeganie siebie jako ofiar – propagandy, reguł wojennych, „systemu”. Uderza także duża dbałość rozmówców Kąkolewskiego o precyzję języka („Protestuję – przerywa baron – nie pracowałem nigdy przy wysiedleniach, tylko przy zasiedlaniu ludności niemieckiej…” (s. 40); „Jakie były kryteria selekcji? Proces wykazał, że używa pan tego słowa niewłaściwie. Miała być opracowana nowa metoda badań antropologicznych, ankieta pomiarowa” (s. 16)).

Krzysztof Kąkolewski – czytam na okładce – zaliczany jest do tzw. złotej trójki polskiego reportażu (obok Ryszarda Kapuścińskiego i Hanny Krall). W 2008 roku został uhonorowany przez Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich nagrodą „Dziennikarski Laur” za stworzenie niedoścignionego wzorca literatury faktu. Szkoda, że obecnie można go znaleźć głównie na antenie telewizji Trwam, gdzie tropi kolejne spiski.

Zainteresowanym polecam dokument na temat autora pt. „Errata do biografii” (zamieszczam tu link do filmiku z Youtube'a, choć nie wiem, czy to legalne:))

P.S. Książkę można kupić w Matrasie za 5 zł!

* Sformułowanie zawarte w tytule posta pochodzi z recenzji książki „Co u pana słychać”, zamieszczonej na okładce, autorstwa Barbary Stanisławczyk.

O śmierci bez przesady

2012-02-02T05:30:00.001+01:00

Wisława Szymborska „O śmierci bez przesady”

„Nie zna się na żartach,

na gwiazdach, na mostach,

na tkactwie, na górnictwie, na uprawie roli,

na budowie okrętów i pieczeniu ciasta.

W nasze rozmowy o planach na jutro

wtrąca swoje ostatnie słowo

nie na temat.

Nie umie nawet tego,

co bezpośrednio łączy się z jej fachem:

ani grobu wykopać,

ani trumny sklecić,

ani sprzątnąć po sobie.

Zajęta zabijaniem,

robi to niezdarnie,

bez systemu i wprawy.

Jakby na każdym z nas uczyła się dopiero.

Tryumfy tryumfami,

ale ileż klęsk,

ciosów chybionych

i prób podejmowanych od nowa!

Czasami brak jej siły,

żeby strącić muchę z powietrza.

Z niejedną gąsienicą

przegrywa wyścig w pełzaniu.

Te wszystkie bulwy, strąki,

czułki, płetwy, tchawki,

pióra godowe i zimowa sierść

świadczą o zaległościach

w jej marudnej pracy.

Zła wola nie wystarcza

i nawet nasza pomoc w wojnach i przewrotach,

to, jak dotąd, za mało.

Serca stukają w jajkach.

Rosną szkielety niemowląt.

Nasiona dorabiają się dwóch pierwszych listków,

a często i wysokich drzew na horyzoncie.

Kto twierdzi, że jest wszechmocna,

sam jest żywym dowodem,

że wszechmocna nie jest.

Nie ma takiego życia,

które by choć przez chwilę

nie było nieśmiertelne.

Śmierć

zawsze o tę chwilę przybywa spóźniona.

Na próżno szarpie klamką

niewidzialnych drzwi.

Kto ile zdążył,

tego mu cofnąć nie może”

Wirujący świat

2012-01-23T08:22:00.001+01:00

C. McCann „Niech zawiruje świat”

Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA

Warszawa 2011

„Niech zawiruje świat” ma wielu ciekawych i wyrazistych bohaterów, ale najważniejszym z nich jest chyba miasto – Nowy Jork lat 70-tych. Tworzy ono przestrzeń, w której krzyżują się w przedziwny sposób losy jego mieszkańców – lokatorów luksusowych penthouse’ów przy Park Avenue i obskurnych, ciasnych kawalerek na Bronxie. Klamrą spinającą te dwie odmienne rzeczywistości jest wydarzenie, nawet na tak wyjątkową metropolię nietuzinkowe – oto na wysokości stu dziesięciu pięter, na linie rozciągniętej między wieżami World Trade Center, spaceruje mężczyzna z tyczką, balansując na granicy życia i śmierci – tak jak wielu bohaterów tej opowieści, snutej przez irlandzkiego pisarza.

Książka McCanna zaspokoiła (oczywiście tylko chwilowo:)) mój czytelniczy apetyt na dobrą, napisaną z rozmachem powieść. Cieszy mnie to tym bardziej, że nie znałam wcześniej twórczości autora i nie wiedziałam, czego mogę się po nim spodziewać (choć figurowanie na liście laureatów National Book Award oraz IMPAC Dublin Literary Award to już pewna rekomendacja:)). To jest zawsze bardzo przyjemny moment – z satysfakcją odnotować, że dokonało się właściwego wyboru. Tyle lektur zalega jeszcze na półkach (prywatnych i księgarnianych) i czeka na swoją kolej, że czas poświęcony słabej literaturze marnotrawi się jakby podwójnie. „Niech zawiruje świat” to, w moim odczuciu, powieść kompletna. Złożyło się na to kilka elementów. Po pierwsze, autor nakreślił w niej bardzo interesujące i przejmujące historie. Trzy z nich dominują, zajmują najwięcej miejsca, a przede wszystkim – przeplatają się, komponują w jedną całość, zazębiają niczym puzzle. Wspólnym tłem jest dla nich wspominany już Nowy Jork – kolorowy, tętniący życiem, różnorodny. Corrigan, emigrant z Irlandii, zakonnik i opiekun wykluczonych, mieszka na Bronxie. Choć sam żyje na skraju ubóstwa i wyczerpania, stara się pomagać innym, nawet jeśli oznacza to zgodę na to, aby trzy śmiałe, uzależnione od heroiny prostytutki: Tillie, Jazzlyn (matka i córka) oraz Angie, uczyniły sobie „siusialnię” (s. 37) z jego prywatnej toalety. Kiedy on poszukuje Boga, znajduje go miłość, która – niespodziewana – wywraca jego świat do góry nogami. W ślad za nim do Ameryki podąża jego młodszy brat – zagubiony, osamotniony, próbujący uchwycić sens drogi, jaką wybrał Corr, a jednocześnie buntujący się przeciwko takiemu poświęceniu. W innej części miasta, w apartamencie przy Park Avenue, żyje starsze małżeństwo. Wojna w Wietnamie zabrała im jedyne dziecko. Pani Soderberg, pogrążona w rozpaczy po stracie syna, odpowiada pewnego dnia na ogłoszenie: „Porozmawiam z matkami weteranów z Wietnamu, skrytka pocztowa 667” (s. 113). Spotykają się w piątkę: ona, Gloria, Jacqueline, Marcia i Janet. Łączy je wspólne doświadczenie żałoby, ale, jak się okazuje, wiele też różni. Claire czuje się zawstydzona z powodu luksusu, w którym żyje, a pozostałe kobiety dają jej do zrozumienia drobnymi gestami i aluzjami, że jest „inna”. Czy podziały społeczne mogą okazać się silniejsze niż potrzeba wspierania się nawzajem? I tak, i nie. Z kolei mąż Claire, Salomon, sfrustrowany sędzia, ucieka przed cierpieniem w pracę. Pewnego dnia przychodzi mu wydać wyrok w dość nietypowej sprawie – mężczyzny spacerującego po linie, rozwieszonej między wieżami World Trade Center. Poznajemy także parę młodych, ekscentrycznych artystów – Larę i Blaine’a. Zanim wprowadzili się do drewnianego, pozbawionego elektryczności i dostępu do bieżącej wody domku letniskowego, wiedli szaleńcze i destrukcyjne życie, przepełnione narkotykami, alkoholem i przygodnym seksem. Przenosiny w odludne miejsce pozwoliły im oczyścić się, zrezygnować z używek i skupić na tworzeniu sztuki. Wypadek samochodowy, w którym uczestniczą, sprawia jednak, że pojawia się pokusa powrotu do dawnego stylu bycia. Trzy główne wątki, o których pisałam przed chwilą, uzupełnia autor migawkami z życia Nowego Jorku, któremu kolorytu nadają i grupa tajemniczych „hakerów” (to jednak lata 70-te!), i młody chłopak – „łowca” i fotograf graffiti. W powieści McCanna jest jak w życiu – dobro miesza się ze złem, rozpacz z nadzieją, a tragizm z komedią/farsą. O niezwykłości tej książki decydują również jej bohaterowie – ciekawi w sytuacjach, z którymi muszą się zmierzyć, złożeni, pełnokrwiści, niejednoznaczni. Irlandzki pisarz stworzył bogatą galerię postaci, ale wszystkie są ważne, wyraziste, potrzebne. Niektórym z nich oddał głos na dłużej, pozwolił nam, czytelnikom, poznać je głębiej. Trzeci element, na który chciałabym zwrócić uwagę, to sposób, w jaki McCann łączy fikcję literacką z wydarzeniami rzeczywistymi. Historia jest bowiem obecna w tej książce, ale w sposób nienahalny. Zamach terrorystyczny w Irlandii, w wyniku którego brat Corrigana podejmuje decyzję o wyjeździe do Stanów, wojna w Wietnamie, która rozdziela na zawsze rodziców i dzieci, podziały rasowe, wciąż obecne w społeczeństwie amerykańskim – wybór takich realiów może wskazywać na wrażliwość i zaangażowanie społeczne autora.

Odkąd skończyłam czytać „Niech zawiruje świat”, lubię myśleć o irlandzkim pisarzu jako o utalentowanym kucharzu, który do „kotła” powieści wrzucił liczne składniki i harmonijnie je skomponował. Albo jako o Wielkim Koordynatorze, który świetnie „zarządza” swoim zespołem i mieniem:) Zdecydowanie polecam!

Ucieczka z wnętrza rekina

2012-01-12T08:10:00.001+01:00

M. Agus „Póki rekin śpi”

Wydawnictwo W.A.B.

Warszawa 2009

Nie mogę przejść obok tej książki obojętnie, ale nie umiem też zachwycić się nią. Piszę więc, będąc w emocjonalnym rozkroku. „Póki rekin śpi” to debiut literacki Mileny Agus, włoskiej nauczycielki, i może stąd wynika moja rozterka. Czasami tak bywa z pierwszą powieścią, że sygnalizuje talent autora, ale jeszcze nie do końca wiadomo, w jakim kierunku on zmierza. Inna rzecz, że podświadomie oczekiwałam chyba odkrycia na miarę „Przypomnij sobie” E. Hirvonen (obydwie powieści zostały wydane w serii Z Miotłą), która była dla mnie czytelniczą ucztą. Ta lektura nie ma tej siły rażenia, choć bez wątpienia intryguje.

Motyw niełatwych relacji rodzinnych pojawia się często w książkach, które ostatnio czytam. Nie inaczej jest w tym przypadku. Ród Sevilla Mendoza, zbiorowego bohatera tej historii, poznajemy z perspektywy osiemnastoletniej narratorki. Tym, co uderza w sposobie opowiadania przez nią o świecie, w którym żyje, jest daleko posunięty dystans emocjonalny, pewna beznamiętność, a może pogodzenie się z losem? Jest to bowiem rzeczywistość, w której dorośli zajmują się głównie sobą, pielęgnują wewnętrzne lęki, urazy, obsesje, porażki. Każdy jest tu na swój sposób nieszczęśliwy, tkwi w paszczy tytułowego rekina, z której trudno się wydostać. Matka, pogrążona w nieszkodliwych dziwactwach malarka, sprawia wrażenie, jakby chciała zniknąć. Ojciec nieustannie podróżuje do Ameryki Południowej i „zbawia świat”, a na miejscu „czaruje” kobiety, które odwiedzają jego warsztat. Chętnie rozprawia także o Bogu. W domu bardziej go nie ma, niż jest, w końcu „(…) stałość to stałość ruchu” (s. 80). Ciotka, siostra matki, beznadziejnie kocha się w pewnym żeglarzu, który nie chce związać się z nią na stałe. Ona rekompensuje to sobie licznymi romansami. „Czasami myślę, że jej przeznaczeniem jest być matką dla wszystkich i żoną dla wszystkich i dlatego nie ma nic własnego” (s. 26). Brat, ofiara szkolnych walk „o hierarchię”, najchętniej całymi dniami grałby na fortepianie. I wreszcie ona – narratorka – związana ze starszym, żonatym mężczyzną, który traktuje ją jak „maszynkę” do uprawiania perwersyjnego seksu. Jej bezradność wobec tej relacji, nieumiejętność zadbania o własne potrzeby, poczucie braku perspektyw na lepszą przyszłość są porażające. Na szczęście w powieści pojawiają się również osoby, które wnoszą do tego świata powiew „normalności”, choć zazwyczaj pochodzą one spoza rodziny (wyjątkiem jest tutaj babcia). Dzięki nim „przychodzi mi do głowy, że może w życiu istnieją inne możliwości, niż topić się w gównie, albo topić w nim innych, albo umrzeć” (s. 98). Po prostu: wyrwać się z paszczy rekina, póki rekin śpi.

Wbrew temu, czego można by oczekiwać, losy rodziny Sevilla Mendoza nie zmierzają w stronę tragicznego finału. Pomalutku, niepostrzeżenie, wkradają się do tej historii optymistyczne akcenty. Znamienna wydaje się w tym kontekście symbolika – jakkolwiek dziwnie by to nie zabrzmiało – wnętrza ryby, która pojawia się w tekście parokrotnie. Figurą rekina posługuje się ojciec bohaterki, próbując tchnąć w nią wiarę w nowy początek, w siłę reinterpretacji swojego życia. Nie bez przyczyny także jeden z rozdziałów nosi tytuł „jak Jonasz i Hiob”. Postać zbuntowanego proroka, który spędził trzy dni i trzy noce w brzuchu wieloryba, przenosi czytelnika w sferę interpretacji biblijnych. Jonasz występuje w nich jako metafora Chrystusa przebywającego w grobie, który przezwyciężył niebezpieczeństwo śmierci i zmartwychwstał. Najbardziej sugestywne wydaje mi się jednak motto, którym Agus opatrzyła swoją książkę. Wyłania się z niego obraz zrezygnowanego, przestraszonego Gepetta, który podaje rękę ufnemu w ocalenie Pinokiu i daje mu się poprowadzić…

„Póki rekin śpi” to całkiem udany debiut. Autorka ma bez wątpienia dryg językowy i zdolność pogłębionej obserwacji. I dobrze wykorzystuje, jak wynika z informacji zamieszczonych na okładce, swój talent – wydany w 2006 roku we Włoszech „Mal di pietre” (polskie tłumaczenie: „Ból kamieni”, W.A.B. 2008) został obsypany deszczem nagród.

Demaskatorka w Bośni

2012-01-10T14:17:00.001+01:00

K. Bolkovac, C. Lynn „Demaskatorka”

Wydawnictwo Muza SA

Warszawa 2011

„Demaskatorka” to książka pozbawiona „literackości”. Słowa spełniają tu swoją pierwotną, podstawową funkcję – służą opisowi, przekazywaniu informacji, a ściślej – doświadczenia, które stało się udziałem autorki. Nie spodziewajcie się zatem, że lektura dostarczy Wam artystycznych uniesień, oryginalnych rozwiązań fabularnych czy wysublimowanego języka. Tę historię, chciałoby się powiedzieć – niestety, napisało życie. Odzwierciedlono ją w sposób prosty, konkretny, rzeczowy, przejrzysty. Nie jest to z pewnością, tak ukochany przeze mnie, reportaż literacki. Mimo tego warto „Demaskatorkę” czytać. Jej mocną stroną jest bowiem temat, który narratorka poznała od podszewki – handel ludźmi w objętej auspicjami ONZ Bośni.

Kathryn Bolkovac trafiła do Bośni wprost z komisariatu policji w Lincoln w Nebrasce. To właśnie tam natknęła się na ogłoszenie, że Departament Stanu, za pośrednictwem firmy DynCorp, poszukuje doświadczonych funkcjonariuszy, gotowych podjąć się służby w Międzynarodowych Policyjnych Siłach Zadaniowych. Proponowane wynagrodzenie – 85000 dolarów rocznie – wywarło na niej ogromne wrażenie. Pomysł wydawał się dość brawurowy, ale też niósł ze sobą obietnicę zmiany, której Kathryn potrzebowała. Decyzja zapadła. Na miejscu szybko przydzielono ją do sekcji zajmującej się obroną praw człowieka i to właśnie tej kwestii poświęciła się bez reszty, awansując stopniowo na kolejne stanowiska w różnych strukturach władzy.

„Był to kraj, który wydychał rozpacz, ale wdychał wytrwałość” – pisze o Bośni Bolkovac w swoich wspomnieniach. Kraj, który podnosił się z upadku po długiej i niezwykle krwawej wojnie. Kraj narażony na wszelkie konsekwencje, wynikające ze statusu „państwa-w-budowie”. Idealne miejsce do tego, aby rozwijał się w nim handel ludźmi, oparty na specyficznych układach pomiędzy lokalną władzą i miejscowymi watażkami a wysłannikami międzynarodowych organizacji. Pierwszym sygnałem tych nieformalnych powiązań była sprawa właściciela restauracji, do której wtargnęli policjanci ze Specjalnej Jednostki Wsparcia i pobili jego oraz wielu gości. Miał to być odwet za ujawnienie informacji, że sarajewski minister spraw wewnętrznych uczestniczył w procederze przemytu papierosów. W trakcie śledztwa wyszło na jaw, że ślady tej akcji próbowano zatuszować, a na czele oskarżonego o nadużycia oddziału Policiji stoi bratanek owego polityka. Prowadzącym postępowanie funkcjonariuszom co rusz rzucano kłody pod nogi, a ostatecznie odsunięto ich od działań. Była to „kara” za nadmierną dociekliwość. Kathryn Bolkovac „uciekła” przed degradacją do Biura Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka, w którym została kierownikiem projektu przeciwdziałania przemocy wobec kobiet. Wielu miało powody, aby nie darzyć jej sympatią, z niesłabnącą konsekwencją ujawniała bowiem przypadki handlu ludźmi, głównie młodymi dziewczynami z zagranicy, w które zamieszani byli zarówno bośniaccy notable, jak i wysocy rangą urzędnicy ONZ czy DynCorp.

Książka „Demaskatorka” jest w gruncie rzeczy pełnym rozgoryczenia oskarżeniem – Departamentu Stanu USA, ale przede wszystkim firmy DynCorp – realizującej kontrakty rządowe, odpowiedzialnej za rekrutację pracowników na misje i gotowej posunąć się do kłamstw, oszczerstw i manipulacji po to, by ukryć popełniane przez nią nadużycia. Już sam system weryfikacji ochotników na wyjazdy zagraniczne musiał budzić sporo wątpliwości. „W taki czy inny sposób każdy z nas od czegoś uciekał” (s. 26) – pisze Bolkovac o motywach tych, którzy decydowali się na roczny pobyt w zupełnie obcym kraju. Problem w tym, że niektórzy uciekali przed odpowiedzialnością (karną lub moralną) za konkretne czyny, których się dopuścili, czasem nawet podczas poprzednich misji! Choć formalnie stawiano kandydatom wysokie wymagania (np. minimum 8 lat służby na pełen etat w policji cywilnej pod przysięgą czy nienaganny przebieg służby), w rzeczywistości bardzo pobieżne oceniano ich kompetencje. Nie pokwapiono się nawet, aby zorganizować rozmowę kwalifikacyjną! Przez tak rzadkie sito mogli przecisnąć się wręcz… przestępcy. Nawet jeśli założymy, że każdy system rekrutacji niesie ze sobą ryzyko błędu, trudno usprawiedliwiać podejmowane przez firmę, dalekie od subtelności próby ukrycia pewnych wstydliwych spraw, wcale nierzadkich, i zdyskredytowania tych, którzy mieli odwagę o nich głośno mówić. „Demaskatorka” to także trochę romantyczna (i bardzo amerykańska) opowieść o walce człowieka z niesprawiedliwym Systemem, Dawida z Goliatem, która w tym przypadku miała swój finał w sądzie. Choć zakończyła się ona pomyślnie dla autorki, poczyniona przez nią konkluzja nie napawa optymizmem: „To sumienie kazało mi zdemaskować Dyn Corp. Byłam pierwszym amerykańskim funkcjonariuszem, który publicznie wysunął tego typu zarzuty i nie przyszło mi do głowy, żeby rozmyślać nad faktem, że występowałam przeciwko jednej z największych i najpotężniejszych korporacji na całym świecie i że rezultat będzie dokładnie taki, jakiego należało się spodziewać, kiedy firma warta miliardy dolarów walczy z jednostką, a mianowicie, że firma przetrwa i będzie w dalszym ciągu prosperować” (s. 264).

Podsumowań czar - Literacki Top 10 2011

2011-12-30T07:50:00.004+01:00

Nie odmówię sobie tej przyjemności – oto lista dziesięciu książek, które w mijającym roku wywarły na mnie największe wrażenie (kolejność przypadkowa):

1. T. Renberg „Człowiek, który pokochał Yngvego”: sugestywnie odmalowane tło społeczno-obyczajowe w duecie z mistrzowską analizą psychologiczną „burzy” okresu dorastania.

2. E. Hirvonen „Przypomnij sobie”: zaledwie 184 strony tekstu, a siła rażenia pioruna – o ludziach uwikłanych w dysfunkcyjny system rodzinny, o przeszłości, od której trudno się uwolnić, o zgubnych (chwalebnych?) właściwościach pamięci.

3. O. Sacks „Wyspa daltonistów i wyspa sagowców”: udany mariaż książki podróżniczej i popularnonaukowej; trochę na miarę D. Defoe czy J. Verne’a dla dorosłych.

4. C. Hooper „Wysoki. Śmierć Camerona Doomadgee”: ile znaczy tragiczna śmierć Aborygena w białym społeczeństwie australijskim? Opowieść o dwóch nieprzystających światach, które nie do końca potrafią znaleźć do siebie drogę.

5. P. F. Idling „Uśmiech Pol Pota”: reportaż o reżimie Czerwonych Khmerów w Kambodży, a może bardziej o tym, dlaczego zachodni, lewicowi intelektualiści nie potrafili odróżnić złudzenia od brutalnej rzeczywistości.

6. R. Yates „Miasteczko Cold Spring Harbor”: kronika zmarnowanych marzeń.

7. W. Szabłowski „Zabójca z miasta moreli. Reportaże z Turcji”: o Turcji w rozkroku; pomysłowe, świetnie skomponowane i napisane teksty. Czekam na więcej!

8. K. Malanowska „Imigracje”: miłe zaskoczenie! Proza intymna, emocjonalna, trochę neurotyczna.

9. C. Ngozi Adichie „Połówka żółtego słońca”: zabrakło mi słów, żeby wspomnieć o niej na blogu; napisany z epickim rozmachem traktat o ludzkich relacjach i konfliktach klasowych, religijnych, rasowych, ekonomicznych na tle okrutnej wojny domowej w Nigerii. Porażające!

10. R. Cusk „Wariacje na temat rodziny Bradshaw”: recenzja wkrótce!

Imponująca wola życia („Niezłomny”)

2011-12-27T18:22:00.003+01:00

L. Hillenbrand „Niezłomny”

Wydawnictwo Znak Literanova

Kraków 2011

W jednym życiu Louisa Zamperiniego, bohatera „Niezłomnego”, zmieściło się jakby kilka żyć:

1. Dzieciństwo „chmurne i durne”. Louis Silvie Zamperini urodził się 26 stycznia 1917 roku w rodzinie włoskich emigrantów. Zdaje się, że bunt miał we krwi. Ognisty temperament nie pozwalał mu długo tkwić w jednym miejscu. Był szybszy niż bystry wzrok matki i jej czułe ramiona. Spuszczony na chwilę z oka, wymykał się w najbardziej nieprawdopodobnych sytuacjach. W wieku pięciu lat zaczął palić papierosy (pety), jako ośmiolatek sięgnął po pierwszy kieliszek wina. Kradł na potęgę jedzenie swoim sąsiadom. Płatał figle, wdawał się w bijatyki, dokuczał policjantom i nauczycielom. Stanął na czele „jednoosobowej rebelii”. Z pewnością nie było mu łatwo. Amerykańska prowincja lat 20. nie radziła sobie z innością. Często stawał się obiektem agresji ze strony kolegów, bariera językowa utrudniała zaś edukację. Problemy zdrowotne przełożyły się na mizerny wygląd, dodatkowo, jak pisze L. Hillenbrand, „poszczególne części jego twarzy, które później ułożą się w miłą dla oka całość, rosły w różnym tempie, przez co jego twarz wyglądała, jakby została zaprojektowana przez wewnętrznie skłócony komitet” (s. 20). Był na najlepszej drodze, aby przegrać swoje życie.

2. Kariera biegacza. Miłość do sportu zaszczepił Louisowi starszy brat, Pete. Przynależność do sekcji lekkoatletycznej miała być sposobem na resocjalizację niesfornego ucznia, ale z czasem bieganie stało się jego autentyczną pasją. Młodszy Zamperini miał talent, determinację i doświadczenie, nabyte w trakcie licznych ucieczek przed sąsiadami i stróżami prawa. Szybko zaczął osiągać pierwsze sukcesy, bić kolejne rekordy, rywalizować z najlepszymi. Mieszkańcy Torrance, którym przez wiele lat dawał się we znaki, stali się jego najwierniejszymi kibicami. „Louisomania” sięgnęła zenitu, kiedy w 1936 roku wywalczył kwalifikację olimpijską. Depeszę gratulacyjną przysłała nawet miejscowa policja, „(…) która zapewne cieszyła się, że ktoś inny wyręcza ją w ściganiu Louiego” (s. 39). Berlin tego lata miał kolor powiewających nazistowskich sztandarów. Zamperini, po imponującym finiszu, zajął ostatecznie ósme miejsce w biegu na 5000 m. Miał wtedy 19 lat, a dystans, w którym startował, pokonywał dopiero piąty raz w życiu. Obydwaj z Pete’em zdawali sobie sprawę, że złoty medal igrzysk w Tokio w 1940 toku jest w ich zasięgu. Marzenia o kolejnych zwycięstwach legły w gruzach, kiedy w 1941 roku Japonia zaatakowała Pearl Harbor. Louie, zgodnie z kierunkiem swojego przeszkolenia wojskowego, trafił do korpusu powietrznego. Niemal dokładnie rok po rozpoczęciu zmagań na Pacyfiku, „Super Man”, amerykański samolot B-24, w którym Zamperini pełnił funkcję celowniczego, wylądował na wyspie O’ahu. Stąd Phil, pilot bombowca, i jego załoga wyruszali na misje. Jedna z nich skończyła się tragicznie.

3. Dramat rozbitka. Louis, Phil, strzelec Mac i dwie tratwy ratunkowe – tyle ocalało po katastrofie bombowca „Green Hornet”. Pozbawieni zapasów wody pitnej i jedzenia, dryfowali przez 47 dni (sic!) po wodach Oceanu Spokojnego, w towarzystwie czekających na okazję rekinów. Oszołomieni, ranni, głodni i spragnieni, codziennie walczyli o przetrwanie, nie wiedząc, czy ich wysiłki mają sens. Zdawali sobie sprawę, że prądy znoszą ich daleko poza zasięg amerykańskich samolotów. Liczyli na to, że uda im się dotrzeć na jedną z tysięcy okolicznych wysp, choć wiele z nich opanowanych było przez Japończyków. Tego lotnicy obawiali się najbardziej – metody stosowane przez wroga owiane były złą sławą. Kiedy pewnego ranka usłyszeli rozdzierający niebo warkot silników, wydawało się, że przyszło ocalenie. Japoński – jak się później okazało – bombowiec zaczął jednak ostrzeliwać tratwę. Zanurzony w wodzie Louie musiał jednocześnie chronić się przed gradem kul i walczyć z rekinami. Phil i Mac nie mieli dość siły, aby utrzymać się poza burtą. Mimo to wszyscy przetrwali. Rozbitkowie zmagali się nie tylko z wyczerpaniem fizycznym, ale także z problemami natury psychicznej. Sytuacja tak skrajna w jednych wzmaga wolę życia, w innych – totalną rezygnację. Pilot i celowniczy trzymali się kurczowo nadziei, Mac poddał się. Czterdziestego siódmego dnia natknęli się na łódź. Japońską łódź.

4. Gehenna więźnia. Phil i Louie znaleźli się w rękach wroga. Radość z ocalenia szybko ustąpiła miejsca przerażeniu, kiedy wyszło na jaw, że zostaną przetransportowani na Kwajalein, Wyspę Straceń. Od tego momentu rozpoczęła się ich kilkuletnia „wędrówka” po rozmaitych obozach, a w każdym z nich towarzyszyły im głód, przemoc fizyczna, wyniszczające choroby, a przede wszystkim upokorzenie. Wydawało się, że rozbitkowie doświadczyli na oceanie sytuacji najbardziej ekstremalnej z możliwych. W niewoli przekonali się, że godność jest człowiekowi równie niezbędna do życia, jak pokarm i woda. „Na Kwajalein strażnicy dążyli do pozbawienia ich czegoś, co trzymało ich przy życiu nawet wówczas, gdy przepadło wszystko inne: ludzkiej godności. Szacunek do samego siebie i poczucie własnej wartości, najtajniejsza broń duszy, jest istotą człowieczeństwa; ktoś ich pozbawiony jest odczłowieczony, oderwany od ludzkości i zdegradowany (…). Wraz z godnością tracą [ludzie poddani dehumanizującemu traktowaniu] tożsamość. Nie określają już sami siebie, lecz są określani przez swoich prześladowców oraz okoliczności, w jakich są zmuszeni przebywać” (s. 184). Louie tęsknił za tratwą.

„Niezłomny” powinien zadowolić czytelników różnej maści. Na najbardziej podstawowym, fabularnym poziomie, jest to sprawnie napisana biografia, odsłaniająca kulisy życia świetnie zapowiadającego się sportowca, którego karierę przerwała II wojna światowa. Na lekturze nie zawiodą się miłośnicy historii, którzy znajdą tu wiele interesujących i szczegółowo podanych faktów na temat tego, jak wyglądały działania militarne na Pacyfiku w latach 1941-1945. Przypisy w tej książce zajmują 48 stron (!), można ją więc potraktować jako rzetelne źródło wiedzy. Opowieść o Louisie Zamperinim to także egzemplifikacja amerykańskiego mitu „od pucybuta do milionera” – oto syn włoskich emigrantów, którego przyszłość rysowała się w ciemnych barwach, dzięki talentowi, samozaparciu i pasji staje się wybitnym biegaczem, a potem odważnym żołnierzem, co przynosi mu sławę i społeczne uznanie. Dla mnie jednak to przede wszystkim pochwała siły ludzkiego umysłu, afirmacja woli życia, odwagi posiadania nadziei, optymizmu. Ale także przyczynek do refleksji o traumie wojennej, jej dramatycznym przebiegu i skutkach. Minęło wiele czasu, zanim pozornie beztroski Louie uporał się z demonami przeszłości. Proces zdrowienia był długi i bolesny, znaczony alkoholowymi ekscesami, koszmarami sennymi, obsesyjnymi myślami o zemście i krzywdą wyrządzaną najbliższym. Za mało się nadal mówi o tym, jakim wyzwaniem dla ludzkiej psychiki i zdolności pojmowania jest wojna. Niektórzy koledzy „Niezłomnego” nie otrząsnęli się z niej nigdy. Książkę Laury Hillenbrand czytajmy więc i ku pokrzepieniu, i ku przestrodze.

Rok

2011-12-26T11:54:00.000+01:00

Mam nadzieję, że święta mijają Wam miło i przyjemnie!

Wszyscy jesteśmy już pewnie nieco przejedzeni, ale mam nadzieję, że nie odmówicie kawałka tortu… urodzinowego!:)

Wczoraj minął rok, odkąd na tym blogu ukazał się pierwszy wpis… Za parę dni również moje urodziny, częstujcie się więc:)

Dziękuję wszystkim, którzy tu zaglądają, mam nadzieję, że wytrwacie jeszcze trochę, bo nie zamierzam rezygnować;)

Pozdrawiam ciepło!

Lewicowy projekt etyczny

2011-12-18T19:07:00.002+01:00

K. Dunin „Kochaj i rób”

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Warszawa 2011

Myślę sobie, że Kindze Dunin należała się taka książka – książka-„monografia”; książka, z której wyłania się możliwie pełny i wierny obraz postaci ważnej dla polskiego życia publicznego. Feministka i działaczka lewicowa – te etykiety wystarczają niektórym, żeby odrzucić jej dorobek. A szkoda, bo Kinga Dunin to „publicystyczne zwierzę”. Pisze odważnie, bezkompromisowo, czasami gniewnie. Porusza tematy trudne, niewygodne, wyparte, ale też komentuje bieżące wydarzenia. Balansuje między marginesem a centrum popkultury. Publikuje w Krytyce Politycznej, ale też wiele lat współpracowała z Wysokimi Obcasami. Na pytanie o to, co robi w „babskim” czasopiśmie, odpowiedziała swego czasu: „mieszczę się”. Ta formuła wydaje mi się kluczem do analizy jej biografii.

Trudno określić, czym „Kochaj i rób” jest przede wszystkim: wywiadem poprzetykanym tekstami autorki czy zbiorem tekstów poprzetykanych wywiadami. Książkę otwiera rozmowa Sławomira Sierakowskiego z główną bohaterką – o rodzinie pochodzenia, szkole, antysemityzmie, religijności, komunizmie, studiach. Jej wspomnienia układają się w coś na kształt biografii intelektualnej. Przyznam, że ten fragment lektury zaciekawił mnie najbardziej. Publicystyka Kingi Dunin dostępna jest powszechnie, natomiast świadomość czynników, które ją ukształtowały – ograniczona. Zdaje się, że autorka dość niezręcznie czuła się w roli osoby przepytywanej. „Jesteś, jaka jesteś, bo taka była twoja rodzina czy pomimo rodziny? – Głupio się czuję. O dzieciństwie mam ci opowiadać?” – próbuje zniechęcić swojego interlokutora. Tym bardziej cieszy fakt, że Sierakowskiemu udało się sprowokować ją do refleksji nad przeszłością.

Szczególnie interesująco wypadły fragmenty poświęcone funkcjonowaniu opozycji w PRL-u. Dunin rozpoczęła swoją przygodę z podziemiem w Łodzi, gdzie studiowała, a więc na „peryferiach” wielkiego świata (Warszawy). Działało w nim „mało ludzi i sami outsiderzy” (s. 34). W tym czasie, w stolicy, jaśniała już gwiazda Michnika, Kuronia czy Macierewicza. Podziały, które się wtedy narodziły, mamy okazję obserwować do dziś. Publicystka, mówiąc o dysydentach, stara się za wszelką cenę unikać patosu, ba, ma nawet śmiałość naruszać mity! Kiedy rozmowa zahacza o kwestię „filozofii niepodpisywania” lojalek, stwierdza: „(…) czasami łatwiej jest siedzieć niż samemu zajmować się małym dzieckiem. (…) Wiesz, jak było w tym internacie? Rano się wstawało i od razu wyłeś przez okno „Boże, coś Polskę” albo „Mury” Kaczmarskiego” (s. 66). Mocno brzmi także jej opinia w sprawie symbolicznego uhonorowania tych, którzy przeciwstawili się systemowi. „Moim zdaniem, ludzie, którzy po 1989 roku się ustawili, mieli psi obowiązek założyć fundację na rzecz całej reszty szarych opozycjonistów. Zadbać, żeby żaden z drukarzy nie żył w warunkach urągających godności, dokochać nie za pomocą głowy agenta na tacy, tylko zainteresowania ich losem, tym czy sobie radzą” (s. 53).

Pozostałą część książki „Kochaj i rób” zdominowała publicystyka. Znalazły się w niej głównie felietony, ukazujące się na łamach Wysokich Obcasów, oraz teksty drukowane w Krytyce Politycznej, Gazecie Wyborczej czy Europie (dodatku do Dziennika). Towarzyszy im często odautorski komentarz, uzyskany za pomocą wywiadu. Czy empatia jest lewicowa? Komu należy się współczucie? Przyjemność jako obowiązek. Nauczanie św. Pawła inspiracją dla filozofa-ateisty. Czym jest, a czym nie jest liberalizm? Granice tolerancji. Dlaczego podatki są fajne? Ile powinien zarabiać lekarz i co z tego wynika dla pacjenta? Skowronki kontra sowy. Monogamia czy poligamia? Pochwała eugeniki. Wyższość (prywatnego) komunizmu nad kapitalizmem – z gąszczu różnorodnych pytań i tez, które stawia autorka, wyłania się lewicowy projekt etyczny, w którym tytułowe „kochaj” i „rób” mają fundamentalne znaczenie.

Literackie spotkanie z Kingą Dunin jest zawsze ożywcze, bowiem otwiera mi oczy na nowe perspektywy. Jej wyobraźni nie ogranicza społeczne tabu, dlatego ma odwagę wkraczać na grząski teren. Publicystka nie udaje kogoś, kim nie jest, przedstawia sprawy tak, jak mają się w jej mniemaniu, nie próbuje „łasić się” do czytelnika. Być może niektóre jej teksty brzmią mocno i kontrowersyjnie, ale nigdy agresywnie. Co ważne, nie znajdziemy tu językowej ekwilibrystyki i pustej retoryki, czyli tzw. „waty słownej”. Dunin ma na poparcie swoich tez konkretne argumenty i nie zawaha się ich użyć!:) Denerwowały mnie natomiast w „Kochaj i rób” wulgaryzmy. Nie chodzi bynajmniej o to, że jestem w tej sprawie purystką, że przekleństwa uważam za „be” i „fuj”. Myślę sobie tylko, że ludzie, którzy rozmawiają ze sobą publicznie, powinni jednak „przełączyć kod”. Być może taka forma ekspresji miała oddawać klimat swobodnej konwersacji przyjacielskiej, z której zrodziła się ta książka, ale w moim odczuciu właśnie dlatego wypadła trochę sztucznie. Finito!:)

Manna i Materny podróże po świecie

2011-12-04T22:50:00.001+01:00

W. Mann, K. Materna „Podróże małe i duże czyli jak zostaliśmy światowcami”

Wydawnictwo Znak

Kraków 2011

Wbrew tytułowi: „Podróże małe i duże czyli jak zostaliśmy światowcami”, wspólnego dzieła Wojciecha Manna i Krzysztofa Materny nie zaliczyłabym raczej do kategorii „literatura podróżnicza”. Także chyba wbrew autorom, którzy sami określają się mianem „prawdziwych podróżników”. Co uprawnia ich do takiego stwierdzenia? Potrafimy zasnąć w każdej sytuacji, jedliśmy dziwne rzeczy i spotykaliśmy dziwnych ludzi – piszą z właściwym sobie dystansem i poczuciem humoru. Książka znanego i lubianego duetu satyryków to, w moim odczuciu, przede wszystkim powieść przygodowa. Nie tyle bowiem o miejsca, jakie odwiedzili, w niej chodzi, ile o potencjał rozrywkowy zdobytych tam doświadczeń – zwłaszcza tych, które można opowiedzieć czytelnikowi z odpowiednią swadą i zaskakującą, zabawną puentą.

Dziennikarze mieli ogromne szczęście, że zawód, który wykonywali, umożliwiał im wyjazdy za granicę w czasach, gdy paszport był dobrem równie pożądanym, co deficytowym. Nie dziwi zatem fakt, że Polak na obczyźnie – nawet Polak znany z ekranów telewizorów, kombinował jak mógł, aby ubarwić trochę swoją egzystencję w ponurym i siermiężnym kraju. Wojciech Mann i Krzysztof Materna nie byli w tej dziedzinie wyjątkiem, z tym że wiele ich prób ubicia „interesu życia” kończyło się – trzeba przyznać, że komicznym, ale jednak – fiaskiem. Najwięcej miejsca w książce zajmują relacje z rejsu statkiem „Stefan Batory” (i nic w tym dziwnego, skoro pozwalał on „zaliczyć” kilka portów i miast za jednym zamachem) oraz podróży do Stanów Zjednoczonych. Miłośnicy sportów samochodowych z pewnością chętnie przeczytają rozdział poświęcony realizacji wyścigów Formuły 1 w Budapeszcie, golfa – o wizycie w RPA, a wielbiciele plaż, słońca i połowów ryb oceanicznych – o wakacjach w egzotycznym Acapulco. Autorzy nie zawsze wyjeżdżali razem, dlatego znalazło się tu także miejsce na indywidualne impresje.

Mann i Materna to utalentowani gawędziarze, którzy potrafią zrobić coś z niczego. Umówmy się – nie wszystkie historie opisane w tym tomie zasługiwałyby na uwagę, gdyby przydarzyły się nam, zwykłym śmiertelnikom. Duet satyryków, umiejętnie operujących trudną materią słowa pisanego, stosując język żartem podszyty, wydobył z nich blask. „Podróże małe i duże” to rozrywka w najczystszej postaci (choć przyznam szczerze, że raz całkiem na poważnie wzruszenie ścisnęło mi gardło – gdy Krzysztof Materna wspomina Edwarda Kłosińskiego), i jako takie wydają się być idealnym prezentem z okazji zbliżających się świąt – myślę, że termin ich publikacji jest nieprzypadkowy. Na osobny komentarz zasługuje wydanie tej książki – niezwykle staranne i dopieszczone. Twarda okładka, kolorowa czcionka, mnóstwo zdjęć i dodatkowe elementy graficzne czynią z niej także atrakcyjny wizualnie „przedmiot”.

„Warszawą” przez świat

2011-11-28T08:56:00.000+01:00

R. Sługocki „Od Wisły do Rzeki Perłowej”

Wydawnictwo Zysk i S-ka

Poznań 2011

„Podróże po świecie „warszawą” w 1957 roku w PRL wydawały się marzeniem ściętej głowy” – czytamy na okładce książki „Od Wisły do Rzeki Perłowej”, opublikowanej niedawno przez Wydawnictwo Zysk i S-ka w bardzo interesującej serii „Podróże retro”. Jaki zatem patent zastosowali Ryszard Sługocki i Zygmunt Rzeżuchowski, zwany „Zetem”, że ich wyprawa dookoła świata, sponsorowana przez „Express Wieczorny”, uzyskała „błogosławieństwo” samego Józefa Cyrankiewicza? Przepis na organizację takiego szalonego przedsięwzięcia mógłby z grubsza wyglądać tak: do marzeń o dalekich i egzotycznych krajach i wewnętrznego niepokoju, który „każe” być aktywnym, działać, poszukiwać nowych wrażeń, dodać należy sprzyjające okoliczności historyczne (np. odwilż po epoce stalinowskiego terroru), uprzywilejowaną jednak pozycję społeczną (np. dziennikarza prasy reżimowej), znajomości ułatwiające szybkie zdobycie prawa jazdy i paszportu oraz odrobinę pozytywnie rozumianej bezczelności. Wspomnieć by można jeszcze o odporności na złośliwe komentarze „życzliwych” kolegów po fachu, ot choćby początkującego dziennikarza „Przekroju” Ryszarda Kapuścińskiego, szydzącego, „że jeśli wyjazd dojdzie do skutku, zgodzi się być pchłą na mojej nodze” (s. 23).

Książka Ryszarda Sługockiego to obszerna, bogato ilustrowana relacja z podróży, która rozpoczęła się w Warszawie, a zakończyła w Chinach. Jej trasa przebiegała przez Czechosłowację, Austrię, Węgry, Jugosławię, Bułgarię, Turcję, Iran, Afganistan, Pakistan, Indie i Birmę, a w drodze powrotnej przez Hongkong, Malezję, Sri Lankę, Jemen, Sudan, Egipt i Gibraltar. Podstawowym środkiem lokomocji i na czas wyjazdu – domem – dla dwóch odważnych dziennikarzy był, użyczony przez dyrektora FSO, „samochodopodobny pojazd o nazwie Warszawa” (s. 17). Dzielnie pokonywał on wyboiste płaskowyże i pustynie, górskie szlaki i… rzeki. Doniesienia z kolejnych etapów wyprawy, które sukcesywnie ukazywały się na łamach „Expressu Wieczornego”, były zapewne dla jego czytelników swoistym oknem na świat. Lektura wspomnień Sługockiego i Zeta to jakby przyglądanie się zatrzymanym w kadrze obrazom epoki, która już minęła.

Najciekawsze fragmenty opowieści polskiego dziennikarza i późniejszego dyplomaty zaczynają się od momentu, kiedy uczestnicy car tripu przekraczają turecko-irańską granicę. W książce pojawia się wówczas więcej spostrzeżeń natury antropologicznej, historycznej czy socjologicznej niż, jak do tej pory, obyczajowo-towarzyskiej. Rajd przez „bratnie kraje” upływał bowiem pod znakiem oficjalnych wizyt i alkoholu. W Czechosłowacji przyjmuje ich minister spraw zagranicznych, odwiedzają także parę podróżników – Zigmunda i Hanzelkę, która przejechała tatrą Afrykę. W Austrii wpadają w spiralę spotkań z prasą i tamtejszą Polonią, a w Jugosławii z kolei stawiają się na rozmowę kolejno u wiceprezydenta oraz ministra kultury i sportu – i tak w koło Macieju. Dopiero w trakcie pobytu w Turcji zmienia im się trochę perspektywa – odmienny od tego, co dobrze znane kontekst kulturowy wytrąca z równowagi, zaostrza zmysły, skłania do porównań i refleksji, wędrówek i poznawania zabytków. Iran, Afganistan czy Pakistan to już zupełnie inna „bajka”. We wstępie do książki autor z niejaką dumą pisze, że „do dnia dzisiejszego nikomu nie udało się przejechać samochodem tej samej trasy” (s. 9). Czy jeszcze kiedyś jakiś obieżyświat powtórzy ten wyczyn? Kilka państw, które w latach 50-tych odwiedzili Sługocki i Zet stanowi obecnie punkty zapalne na mapie świata. Większą przeszkodą niż pieniądze czy odpowiedni sprzęt wydaje się być współcześnie wzajemna wrogość między narodami, która niweczy poczucie bezpieczeństwa i elementarne zaufanie do „innych”. Dlatego fakt, że możemy podglądać codzienne życie Iranu czy Afganistanu od środka, jest niezaprzeczalnym atutem tej publikacji.

Książka „Od Wisły do Rzeki Perłowej”, choć zawiera relacje z podróży po dalekich krajach, jest też w pewnym sensie narracją o Polsce tamtych lat. Dzięki temu, że uczestnicy wyprawy korzystali wielokrotnie z pomocy placówek dyplomatycznych, rozsianych po całym świecie, czytelnik może zobaczyć na przykład, jaką wagę przykładano wówczas do polityki międzynarodowej. Obraz funkcjonowania polskich ambasad, poselstw i misji handlowych, jaki wyłania się z tej opowieści, budzić musi uśmiech politowania. Sługocki komentuje to wprost: „Przez niemal dwa tygodnie, szturmując bezskutecznie konsulat Iranu i Afganistanu, chcąc nie chcąc uczestniczyliśmy w codziennym życiu polskiego grajdołka, polegającym głównie na czynnościach rozrywkowo-wypoczynkowych na koszt górników, hutników i całej reszty mas pracujących PRL” (s. 106). Ulubionym zajęciem radcy handlowego i ambasadora w Turcji była gra w karty, a ich żon – zakupy. Profesor Zajączkowski – orientalista turkolog, oczekujący na zgodę władz na wstęp do sułtańskiego archiwum, lubował się w kontemplowaniu tańca brzucha, zwłaszcza w wykonaniu Irlandki Pameli. Towarzysz poseł Sidor z Teheranu określał swój personel mianem „hien i przeżuwaczy ekskrementów” (s. 168), jego attache kulturalny „pieszczotliwie” wypowiadał się o swoim koledze Piprztyckim (radcy) jako o „wszawej mendzie”, a ten, nie pozostając mu dłużnym, twierdził, że „u attache Łaszcza niedostatek intelektu współgra z głębią niewiedzy” (s. 167). Osoby pełniące służbę dyplomatyczną w obcym kraju traktowały ją często jako formę zesłania. Rzadko posiadały odpowiednie kwalifikacje (poza partyjnym nadaniem) i ambicje, żeby poznawać kulturę i język regionu, w który przybyły, nie mówiąc już o aktywnym działaniu na rzecz budowania i poprawy stosunków międzypaństwowych. Podróż Sługockiego i Zeta to także liczne, czasami dość nieoczekiwane (np. na granicy pakistańsko-indyjskiej), spotkania z rodakami żyjącymi na obczyźnie. Jadąc przez Turcję, dziennikarze odwiedzają m.in. wioskę Adampol, którą zasiedlili, po 1831 roku, byli żołnierze powstania listopadowego. Na ciekawe polskie tropy natknęli się oni także w Teheranie (w 1942 roku kilkadziesiąt tysięcy Polaków przybyło tu z armią Andersa ze Związku Radzieckiego) i Afganistanie (postać Jana Witkiewicza).

Tym, co drażniło mnie w tej lekturze, był język, z pomocą którego opowiada się w niej o kobietach – głównie przez pryzmat ich fizyczności, redukując je często do roli obiektów seksualnych („Z silnika ciekło jak z dziewicy podczas menstruacji” – s. 17; „Za ladami sklepów stały zgrabne, młode i uśmiechnięte panienki, gotowe sprzedać wszystko i nawet może jeszcze więcej” – s. 46; „Łopatka, pod którą wstrzyknięto mi pentę, dżumę i cholerę, wezbrała jak pierś dorodnej dziewicy” – s. 68). Autorzy nie pozostają co prawda obojętni na dramatyczne historie kobiet muzułmańskich (opowieści Aminy czy Anette i Marie), ale zdają się nie zauważać ani tego, że przyczyniają się do nich, korzystając np. z tureckich burdeli, ani opresyjności własnej kultury (język).

„Niczego nie żałuję. Odbyłem wspaniałą podróż życia” – pisze w posłowiu Ryszard Sługocki. Dzięki tej książce taką przygodę mogą też przeżyć czytelnicy.

Czytelnik jako świadomy konsument

2011-11-23T19:35:00.005+01:00

Rzecz wydaje się godna uwagi! Tekst cytuję za portalem granice.pl

„Nie tucz książkowego potwora! Kupuj u wydawcy!

Gdzie kupujesz nowości książkowe? W małych księgarenkach? W centrach handlowych? W księgarniach sieciowych? A może za pośrednictwem Internetu? Zastanów się dobrze, bowiem Twoja odpowiedź może mieć wpływ na to, czy będziesz jeszcze miał co czytać…

- Wydawcy mają coraz większy problem z odzyskaniem pieniędzy za swoje książki z dużych sieci księgarskich – podkreśla Małgorzata Gutowska-Adamczyk, autorka bestsellerowej serii "Cukiernia pod Amorem". - Przez to maleje liczba tytułów pojawiających się w księgarniach, przez to maleją nakłady na marketing, przez to coraz większe problemy mają redakcje pism i serwisów literackich, przez to z kolei cierpią czytelnicy, poszukujący interesującej i naprawdę dobrej lektury. I właśnie czytelnicy są największą nadzieją na ozdrowienie sytuacji. Świadomy klient, niczym świadomy obywatel, ma siłę, jakiej doświadczyli ostatnio najwięksi tyrani świata. Ponieważ wydałam w ciągu ostatniego roku ponad dwa tysiące złotych na książki w salonach sieci, niniejszym oznajmiam, że przestaję robić tam zakupy! W Waszych-naszych rękach, czytelnicy, los autorów, wydawców i książek. Kupujcie świadomie! Kupujcie w niewielkich księgarniach lub – najlepiej – przez Internet, bezpośrednio u wydawcy - nawołuje autorka.

Potwór na diecie?

– Wiele bardzo zasłużonych dla polskiej kultury wydawnictw ma w sieciach zamrożone ogromne pieniądze. Przez to publikacja wielu znakomitych książek, naprawdę wartościowej literatury jest odłożona na czas późniejszy, może też… w ogóle nie dojść do skutku! Dlatego chcemy zainaugurować akcję „Nie karm książkowego potwora! Kupuj u wydawcy!” – mówi Sławomir Krempa, redaktor naczelny wortalu literackiego Granice.pl.

Los książki w rękach czytelników!

- Wszyscy musimy wziąć odpowiedzialność za losy rynku książki w Polsce – mówi popierający przedsięwzięcie Grzegorz Raczek, redaktor naczelny portalu DuzeKa.pl – Każdy z miłośników książki powinien poinformować o zaistniałej sytuacji swoich znajomych i przyjaciół. Z pewnością dobrym sposobem będą serwisy społecznościowe. Na Facebooku pod adresem: http://www.facebook.com/niekarmksiazkowegopotwora pojawił się fanpage, który gromadzić ma zwolenników przedsięwzięcia. By go łatwo znaleźć, wystarczy wpisać w wyszukiwarce hasło: Nie karm książkowego potwora! Warto go polubić i polecić znajomym. Udostępniliśmy też specjalne grafiki z hasłem dotyczącym akcji i zachęcamy Internautów, by na określony czas zastąpili nimi swoje zdjęcia profilowe. Blogerów zachęcamy, by zamieszczali grafiki te na swoich stronach. Dzięki temu – mamy nadzieję – uda się dotrzeć także do osób, które książki kupują rzadziej, jako prezent na Boże Narodzenie czy urodziny.

- Powtórzmy: apelujemy do miłośników książki, by nabywali nowości wydawnicze bezpośrednio w księgarniach internetowych wydawców lub w księgarniach przez nich wybranych. Warto też kupować w niewielkich księgarenkach – podkreśla Krempa. – To bardzo ważna inicjatywa, szczególnie w okresie przedświątecznym, gdy sprzedaż książki bardzo dynamicznie rośnie.

Zatem powiedz STOP łakomym potworom odbierającym autorom wenę twórczą, wydawcom – serce do zaspokajania potrzeb czytelników, a wszystkim znajdującym upodobanie w delektowaniu się słowem pisanym – możliwość zagłębiania się w książki. Przyłącz się do akcji „Nie tucz książkowego potwora” i… wyślij go na dietę!”

Wprost ze Szwajcarii

2011-11-22T21:36:00.000+01:00

C. Kracht „Tu będę w słońcu i cieniu”

Wydawnictwo FA-art

Katowice 2011

Literatura wprost ze Szwajcarii (a może raczej Argentyny, bo tam podobno mieszka obecnie autor?) pojawia się w moim repertuarze niezwykle rzadko, dlatego z zainteresowaniem sięgnęłam po książkę Christiana Krachta pt. „Tu będę w słońcu i cieniu”. Teraz, już po lekturze, trudno mi jednoznacznie określić swoje uczucia względem niej. Jest to bez wątpienia tekst oryginalny, surowy, oszczędny, wytrącający z czytelniczej rutyny. Żeby przez niego przebrnąć, trzeba jednak oswoić się ze specyficzną formą narracji i koncepcją świata przedstawionego. Tłem i sensem tej opowieści jest bowiem wojna, i to wojna totalna, która trwa 96-ty rok. Nie ma już ludzi, którzy pamiętaliby czasy pokoju, przeszłość zlewa się w jedno, tworząc wielką, niezróżnicowaną plamę, a przyroda zatraciła swój naturalny rytm. Przewodnikiem po tej ponurej rzeczywistości jest Komisarz Partii w Nowym Bernie – czarnoskóry mężczyzna bez imienia i nazwiska, bo być może i one nie mają już znaczenia.

Spróbujmy uporządkować choć trochę treść i podstawową strukturę tej niewielkiej publikacji. Zacznijmy od tego, że Szwajcaria, główne miejsce akcji, występuje w niej pod nazwą „Szwajcarska Republika Radziecka”. Polityczna mapa świata, ogólnie rzecz ujmując, różni się od tej, jaką znamy obecnie: Indie są tu Hindustanem, a Australia – Imperium Wielkoaustralijskim. Jak się okazuje, wielki konfederat Lenin wcale „(…) nie wrócił zaplombowanym pociągiem do upadającej, napromieniowanej Rosji, lecz został w Szwajcarii, by tam po kilkudziesięcioletniej wojnie powołać Rady Delegatów Robotniczych w Zurychu, Bazylei i Nowym Bernie” (s. 43). Kracht dokonał przy pomocy tego zabiegu fabularnego ciekawego odwrócenia – kraj uchodzący współcześnie za wcielenie cnót, porządku, neutralności i dobrobytu, stolicę bankierstwa, uczynił epicentrum rewolucji komunistycznej, propagującej idee braterstwa, równości, wolności od nienawiści rasowej i wyzysku. Główny bohater i narrator jest Afrykańczykiem, kształconym w akademii wojskowej w Blantyre w Malawi (jakoby było ich wiele), założonej i prowadzonej przez szwajcarskich dywizjonerów. Być może się mylę (jeśli tak, bardzo proszę o sprostowanie!), ale Szwajcaria nigdy nie była imperium kolonialnym z rozległymi wpływami na Czarnym Lądzie, w związku z czym podejrzewam autora, również w przypadku tej sugestii, o zastosowanie zasady a rebours. Wspominany już komisarz – i na tym opiera się akcja książki – próbuje dokonać aresztowania niejakiego Brażyńskiego – Polaka i Żyda jednocześnie. W tym celu wyrusza aż do Redity – potężnej, ukrytej we wnętrzu gór twierdzy, będącej swoistym centrum dowodzenia światowego komunizmu. Czytelnik towarzyszy mu zarówno w zbieraniu tropów (wizyta u dywizjonerki Favre), jak i samym pościgu przez alpejskie śniegi.

Powieść Krachta jestem skłonna interpretować na dwóch poziomach. Jeden z nich ma wymiar bardziej lokalny, drugi – globalny. „Tu będę w słońcu i cieniu” można potraktować jako alternatywną wizję historii świata, a przede wszystkim samej Szwajcarii. Wskazywałyby na to wprowadzone przez autora kontrasty, o których pisałam wyżej (Szwajcaria jako królestwo banków, mocnej waluty i wzór neutralności versus Szwajcaria jako centrum światowego komunizmu i mocarstwo z silnymi wpływami w Afryce). Zbyt mało znam ten kraj, aby wypowiadać się na temat słabości, mitów i kompleksów jego obywateli, ale książka Krachta wydaje się w jakimś stopniu z nimi rozprawiać. W tym sensie ma ona ograniczony zasięg, tzn. jest w pełni zrozumiała głównie dla rodaków autora. Za uniwersalne uznałabym natomiast rozważania pisarza na temat tego, czym jest wojna, jakie doświadczenia i konsekwencje ze sobą niesie. Interesujące jest to, w jaki sposób Kracht łączy ją z językiem. „Jeśli kiedyś w czasach pokoju dużo czytaliśmy, jeśli pisaliśmy książki, drukowaliśmy książki, chodziliśmy do bibliotek, to teraz ewolucyjnie oddalamy się od pisma, ono traci dla nas coraz bardziej na znaczeniu czy, jak kto woli, tworzy się język prywatny” (s. 32). I dalej: „Zanik naszej umiejętności pisania jest, można powiedzieć, procesem zamierzonego zapominania. Nie ma już nikogo, kto urodził się w czasach pokoju. Pokolenie, które po nas przyjdzie, będzie pierwszym budulcem nowego człowieka. Niech żyje wojna”.

Książka szwajcarskiego autora ma jeden poważny minus – w moim odczuciu zawiera zbyt wiele niedopowiedzeń. Niejednokrotnie czułam się w trakcie lektury zdezorientowana, nie wiedząc w jakim kontekście umieścić dane wydarzenie czy postać. Trudno było mi w związku z tym zbudować sobie jasną i klarowną wizję całości, przeniknąć intencje pisarza. Szukając interpretacyjnych tropów, poruszałam się trochę po omacku. Mimo to nie żałuję czasu, jaki jej poświęciłam.

Dramaturgia powrotu

2011-11-22T00:41:00.000+01:00

R. M. Groński „Powroty”

Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza

Warszawa 2011

Dziś na blogu gości kolejny felietonista, tym razem tygodnika „Polityka”, występujący tu w roli autora opowiadań, zebranych pod wspólnym szyldem „Powroty”. „Hrabina z Targowej”, „Busz” oraz „Ostatnie ogniwo” to trzy diametralnie różne opowieści, które spaja motyw wyeksponowany w tytule. Nie powrót, wbrew pozorom, jest jednak głównym tematem tych utworów. Ryszard Marek Groński napisał bowiem książkę o zmaganiu się z polskością, a może raczej o tym, jak losy jednostki, często bez jej udziału, a nawet pomimo pewnych świadomych wysiłków, splatają się z historią kraju i pod wpływem tego zderzenia kierują się na inne tory. Marta Gordon, Andrzej Dolecki oraz Adam Biernat wyjechali w pewnym momencie swojego życia za granicę. Grońskiego interesuje zarówno to, co ich do tego skłoniło, jak i to, co zastali po powrocie.

„Hrabina z Targowej”, tragikomiczna opowieść o córce szewca z Pragi (tej warszawskiej), aktorce głównie „teatrzykowej” i kabaretowej, zdaje się najpełniej ujawniać ironiczne zacięcie autora, który określa się także mianem satyryka i historyka polskiej rozrywki. Martę Gordon, a właściwie Kosiorek, poznajemy jako gwiazdę teatrzyku Gong, która bezpardonowo rywalizuje o pierwsze miejsce w szeregu z niejaką Renusią. „Przedmiotem” sporu między nimi jest także egzaltowany hrabia Przemysław Przecławski, którego ta pierwsza niechybnie odrzuca – do czasu. Kochliwy hrabia zaczyna bowiem interesować się drugą „diwą”. Czysty przypadek (z małą pomocą lokaja Jana) sprawia, że to jednak Marta Gordon zostaje jego żoną. Scena oświadczyn (s. 11) to świetny przykład komizmu sytuacyjnego. Co jednak stanie się, kiedy nieokrzesana artystka wejdzie do utytułowanej rodziny? Ano świat się nie zawali, bo pełno w niej barwnych indywiduów – żeby wspomnieć chociażby księżną Konstancję czy rządcę Herszka. Młodą mężatkę porywa niemal od razu pęd historycznej zawieruchy (rozpoczyna się II wojna światowa), który będzie jej towarzyszył aż do wyjazdu z Polski. Okupacja niemiecka i sowiecka, nacjonalizacja, wypędzenie z pałacu i przeprowadzka do Łodzi, romans dawnej rywalki z ubekiem i wynikające z tego reperkusje, wreszcie emigracja – Groński tak prowadzi swoją bohaterkę, że doświadcza ona całego spektrum „zdarzeń”. „Hrabina z Targowej” to nie tylko zjadliwa satyra na środowisko „półświatka” artystycznego, ale także kompendium wiedzy (z przymrużeniem oka) o najnowszej historii Polski. Gdyby tylko puenta tego opowiadania była bardziej wyrazista…

„Busz” niesie ze sobą zupełnie inny rodzaj przekazu i emocji – wszystko tu zanurzone jest w gorzko-melancholijnym sosie. Andrzej Dolecki, były działacz opozycyjny ruchu Jedność i Siła (ulotki, podziemna prasa, manifestacje itp.), a obecnie właściciel dwóch fabryk diamentów w Botswanie i obywatel tego kraju, wraca po niemal dwudziestu latach nieobecności do Polski. Wyjechał w pośpiechu, gwałtownie, paląc za sobą mosty. Co zatem skłoniło go do powrotu? Formalnie – udział w kongresie partii, którą założyli dawni koledzy. W większym stopniu jednak miłość z dawnych lat, a raczej jej wspomnienie, wyobrażenie, pytania bez odpowiedzi, które się z nią wiążą. Ultimatum postawione przez SB było jedną z tych „propozycji nie do odrzucenia” – wyjazd z kraju albo jego dziewczynie stanie się krzywda – zbiorowy gwałt, pobicie, wypadek samochodowy. Czy można było postąpić wtedy inaczej i nie ulec? Potraktować ten szantaż z dystansem, jako próbę zastraszenia, której nikt nie odważy się zrealizować? Czy druga osoba mogłaby żyć ze świadomością zagrożenia, jakie czai się za każdym rogiem? Czy taka świadomość byłaby jej w ogóle potrzebna? Groński stawia swojego bohatera w sytuacjach, które skłaniają do zadawania trudnych, a może nawet niewygodnych pytań, zwłaszcza w kraju, przez który przetacza się falami dyskusja o lustracji, teczkach, współpracy z organami Służby Bezpieczeństwa, winie, odpowiedzialności i karze. Jak słusznie zauważa jedna z książkowych postaci: „Tamtego świata już nie ma, chociaż jego okruchy ranią” (s. 141). Nowa rzeczywistość wymusiła zmiany. Jedni poradzili sobie z nimi lepiej, inni gorzej. Wielu przyjaciół Andrzeja zrobiło kariery w polityce i biznesie. Przeszłość jednak nadal znaczy, o czym świadczy choćby fakt, że „opozycyjność” w biografii sprzyja kreowaniu pozytywnego wizerunku. Marta, dawna dziewczyna Doleckiego, a obecnie prężna businesswoman, komentuje to następująco i trafia w sedno: „Nie uwierzysz, wielka teraz moda na podobne wykopaliska. Po aferach, w jakie byli umaczani wczorajsi bohaterowie, dobrze robi powtórka z czasów heroicznych. Wystawianie na jarmarku sińców i blizn, pamiątek po przeżytej gehennie, dowodów bohaterstwa, niekiepsko osadzonych w tradycji. Milicyjna suka staje się kibitką, zadyma powstaniem listopadowym, areszt Dziesiątym Pawilonem” (s. 155). Gdzieś obok tego publicznego, krzykliwego rozrachunku z historią rozgrywają się jednostkowe dramaty tych, którym przeszłość nie daje o sobie zapomnieć. Czy powrót do kraju i konfrontacja z dawną miłością pozwolą głównemu bohaterowi uporać się z nią? Odpowiedź czytelnicy znajdą w książce.

„Ostatnie ogniwo” to najbardziej zagadkowe opowiadanie w tym tomie. Tak zagadkowe, że pisać o nim nie będę:) Dość wspomnieć, że chodzi w nim o zlecenie… wykradzenia ciała Lenina z moskiewskiego mauzoleum…

Książkę R. M. Grońskiego polecam zwłaszcza tym osobom, które chciałyby przeżyć czytelniczą przygodę z historią najnowszą w tle. „Hrabina z Targowej” bawi, „Busz” porusza, a „Ostatnie ogniwo”, choć najsłabsze, zadziwia. Bilans wypada więc na plus.

Sukces polskiej książki w Korei!

2011-11-16T09:38:00.000+01:00

W 4 edycji Konkursu CJ Picture Book Awards w Korei (http://www.cjbook.org/english/main.php) wybrano 100 najpiękniejszych książek świata. Wzięło w nim udział około 600 publikacji nadesłanych z ponad 35 krajów. Na liście laureatów znalazła się tylko jedna książka z Polski – „Gratka dla małego niejadka” (pisałam o niej w maju), wydana przez Wydawnictwo ALBUS Iwona Wierzba z Poznania, a zilustrowana przez Emilię Dziubak. Książka znajdzie się już niebawem w katalogu pokonkursowym wśród pozostałych najpiękniejszych książek świata, będzie prezentowana także na wystawie Książki Obrazkowej w Korei. Gratulacje!!! Teraz, pławiąc się w cudzej chwale, ochoczo przyznaję, że już w maju wiedziałam, z jakim „cackiem” mam do czynienia;)

Czy w Rumunii można spotkać diabła?

2011-11-15T08:24:00.001+01:00

Postanowiłam dzisiaj na blogu zaprezentować tekst, który napisałam dla jednego z portali internetowych, ale straciłam już nadzieję, że doczekam się jego publikacji. Powstał on w oparciu o moje refleksje na temat książki Michała Kruszony „Rumunia. Podróże w poszukiwaniu diabła” oraz doświadczenia z wyjazdu do tego niezwykłego kraju. Zapraszam do lektury!:)

Zainspirowana moją tegoroczną, wakacyjną wyprawą, sięgnęłam po książkę „Rumunia. Podróże w poszukiwaniu diabła” Michała Kruszony[1]. Bardzo sobie chwalę tę odwróconą kolejność.

Odwróconą, bowiem zazwyczaj poszukiwałam relacji z miejsc, które planowałam odwiedzić, przed wyjazdem. Tymczasem cudze refleksje z podróży zupełnie inaczej układają się w głowie, kiedy dysponujemy już własnym doświadczeniem. Kontakt z lekturą bardziej przypomina wtedy dialog z autorem niż tylko bierne kolekcjonowanie informacji. Tak naprawdę istnieje tyle opisów różnych zakątków świata, ilu bywalców. Warto więc skonfrontować własne i cudze spojrzenie.

Rumunia Michała Kruszony

Z okładki książki Michała Kruszony „krzyczy” czerwony napis: „Bestseller! Ponad 15 000 sprzedanych egzemplarzy!”. Myślę sobie – nie mogłam lepiej trafić! Biografia autora i zestawienie jego pisarskiego dorobku też wyglądają zachęcająco – historyk i etnolog z wykształcenia, dyrektor Muzeum Zamek Górków w Szamotułach, opublikował między innymi „Kulturalny atlas ptaków”, „Huculszczyznę. Opowieść kabalistyczną” czy też „Ugandę. Jak się masz, muzungu?”. Jednak coś mnie w tej książce mierzi, uwiera. Najpierw jednak kilka słów pochwał, bo i na takie z pewnością zasługuje.

Michał Kruszona jest doświadczonym „rumunofilem” – odbył ponad trzydzieści wypraw w różne regiony Rumunii, ze szczególnym uwzględnieniem Mołdawii (głównie Bukowiny), Maramureszu i Transylwanii (Siedmiogrodu). Te obszary są też najsilniej obecne w omawianej publikacji. Tym, co dodaje „smaczku” jego relacjom jest fakt, że autor przyglądał się codziennemu życiu ludzi i miasteczek z perspektywy kogoś, komu udało się dostać do wnętrza tego świata, kto zaprzyjaźnił się z mieszkańcami, kto rozpoznawany jest przez kelnerów co rusz w tych samych knajpach. Kruszona widział i słyszał więcej niż niejeden przeciętny „wycieczkowicz”. Śmiało więc można określić go znawcą, specjalistą. Dla mnie ta lektura była też ważna o tyle, że opisuje tę część Rumunii, do której nie udało mi się dotrzeć – to naprawdę duże i bogate w „atrakcje turystyczne” państwo, zasługujące przynajmniej na trzy dwutygodniowe wyprawy (nie wspominam tu o górach, które zajmują 30% powierzchni terenu i można chodzić po nich latami). Z pewnością warto zobaczyć Wesoły Cmentarz w Sapinta, piękne, malowane monastyry, Nowy Sołoniec, Kaczycę czy Pleszę – polskie wioski na północy kraju. Mam nadzieję, że kiedyś mi się to uda.

Kruszona pisze: „Rumuni darzą Polskę nieodwzajemnioną miłością. Miron Costin, rumuński kronikarz, pisał swoją XVII-wieczną kronikę wierszem po polsku (…). Dała ona początek fascynacji Rumunów nadwiślańskim krajem. Fascynacji nieoczywistej i dostępnej tylko dla wybranych” (s. 122). Chcąc jakby potwierdzić historyczne związki między dwoma państwami, autor szuka polskich tropów w Rumunii. Jest to bardzo udany zabieg, który rozbudził moją ciekawość, a nawet skłonił do zanurzenia się w przeszłość. Okazuje się na przykład, że Cecora, miejsce słynnej bitwy z 1620 roku, w której zmierzyły się armia turecko-tatarska oraz polska, pod dowództwem hetmana wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego, leży na ziemi rumuńskiej. Obecnie jest ona dużą wsią, w której próżno szukać pamiątek dawnych wydarzeń. Kto z Was, drodzy Czytelnicy, wiedział także, że Jakub Szela, przywódca rzezi galicyjskiej z 1846 roku i słynny Upiór z „Wesela” S. Wyspiańskiego, dokonał swojego żywota w miejscowości Sołka na Bukowinie? Kruszona wspomina także początki II wojny światowej – to właśnie na terytorium Rumunii internowano pod naciskiem III Rzeszy Prezydenta RP, rząd, dowództwo oraz żołnierzy. Nie można zapomnieć o Stefanie Batorym, jednym z najwybitniejszych królów elekcyjnych, pochodzącym z Siedmiogrodu. Dociekliwy badacz przeszłości odnalazłby z pewnością tych śladów jeszcze więcej.

Na osobny komentarz zasługuje sposób, w jaki książka „Rumunia. Podróże w poszukiwaniu diabła” została wydana – rzekłabym: luksusowy. Gruby i lśniący papier bardzo przyjemnie się dotyka, ale mnie najbardziej cieszą liczne, barwne i intrygujące fotografie. Jest ich w tej publikacji naprawdę sporo, ale nie zakłócają one, w moim odczuciu, narracji, tylko odsłaniają przed nami jej dodatkowe sensy.

Rumunia w książce Kruszony to kraina magiczna, tajemnicza, baśniowa, siedlisko demonów, zjaw, duchów, a może nawet samego Diabła. To na jego poszukiwanie wyruszył autor. „(…) nigdzie tak dobrze jak w Rumunii Diabeł nie wyraża swojego pierwotnego oblicza, raczej stroniąc od zawoalowania twarzy. Tylko tam można doznać jego fizycznej obecności, uczestniczyć w diabelskiej summie. Silny chrystianizm wymaga od niego dużej przebiegłości, dlatego przybiera on tam wiele imion i postaci” (s. 7). Odnajduje go Kruszona w osobie Vlada Tepesa (Włada III Palownika), hospodara wołoskiego, zwanego też Drakulą. Ponury przydomek zawdzięczał on ulubionej metodzie sprawowania władzy i utrzymywania porządku społecznego – wbijaniu na pal. Skala jego okrucieństwa poraża do dzisiaj – podczas jednej z wypraw przeciwko Turkom, zmuszony do odwrotu, nakazał potraktować w ten sposób 24 tysiące jeńców, tworząc swoisty „las śmierci”! Współczesnym wcieleniem Diabła nazywa także autor komunistycznego dyktatora Nicolae Ceausescu – Wodza Narodu, Słońce Karpat, jeden z symboli ciemnej karty historii XX wieku.

Podczas pobytu w Rumunii, krainie z pogranicza jawy i snu, zdarzają się Kruszonie zaskakujące sytuacje. W mieście Bakau spotyka na przykład kondukt pogrzebowy. Wiedziony ciekawością (i okazją zrobienia zdjęcia) wskakuje na dużą ciężarówkę, przewożącą otwartą trumnę. Tam przemawia do niego… nieboszczyk imieniem Chufu. W Suczewicy staje się z kolei świadkiem osobliwego obrzędu. Mniszki z pobliskiego monastyru, zupełnie nie zwracając na niego uwagi, odsłaniają wejście do starej krypty, gdzie pochowane są ciała dzieci. Kobiety biorą każde z nich na ręce, głaskają, przytulają i nacierają specjalnymi płynami. Następnego dnia rano pisarz budzi się w swoim samochodzie w Satu Mare, miejscowości oddalonej o ponad 200 km. Czy muszę dodawać, że nie potrafi rozstrzygnąć, jak się tam znalazł? Innym razem przychodzi do niego we śnie… hetman Żółkiewski, wyjaśniając tajemnice swojej śmierci. W publikacji znajdziemy więcej takich obrazów. Ale czy należy się temu dziwić? Zdaje się, że wino często towarzyszyło peregrynacjom autora, a i o paleniu skręta wspomina on otwarcie. Być może wprowadzenie do tekstu „wątku pozaziemskiego” uatrakcyjnia lekturę, ale też kłopotliwie zaciera granicę między fikcją a rzeczywistością. Nie sprzyja to postrzeganiu książki jako wiarygodnego źródła informacji. Bo czy na przykład nocna wizyta Kruszony na bukareszteńskim cmentarzu (i spotkanie z „cmentarnymi dziećmi”) odbyła się naprawdę czy tylko w wyobraźni?

Tym, co drażni mnie też w „Rumunii. Podróżach w poszukiwaniu diabła” jest język opowieści – zbyt często „barokowy”, kwiecisty, naiwny. Kiedy autor pisze na przykład o całowaniu relikwii przez wiernych i zagrożeniach związanych z brakiem higieny, podsumowuje: „Żółtaczka, gruźlica i inne paskudztwa być może w takich miejscach są bezradne wobec chęci obcowania z sakralnym wszechświatem Jedynego Boga” (s.160). Innym razem z kolei, odkupując od łowiących dzieciaków kij z wędką, wspomina: „Taki sam dostałem w prezencie od ojca w piątej klasie szkoły podstawowej. Spojrzałem w niebo, by mu za to podziękować (…)” (s. 150). Kruszona jawi się nam również jako wielbiciel kobiecych wdzięków i w tym temacie „przekracza” samego siebie. Wizje dwóch kąpiących się pod prysznicem dziewczyn z motelu „czarujących czarownic”, które celowo zostawiają otwarte drzwi do łazienki czy też historia zauroczenia Oksaną, piękną „zdobyczą” swojego „opiekuna”, przywiezioną znad Morza Czarnego („Może mu za nią zapłacę – pomyślałem naiwnie, natychmiast wyobrażając sobie, co by się stało, gdyby zazdrośnik uniósł się góralskim honorem” s. 202) budzą moje zażenowanie i zahaczają o literaturę klasy B.

Za dużo w tej książce takiego właśnie autora – egzaltowanego, narcystycznego, dzielącego się swoimi „odmiennymi stanami świadomości” i fascynacją rumuńskimi kobietami – po prostu skupiającego na sobie uwagę. Niewiele brakowało, abyśmy dowiedzieli się więcej z lektury o nim samym, niż o celu jego wypraw.

Moja Rumunia

Michał Kruszona, za sprawą konwencji, którą wybrał, buduje pewien mit. Tymczasem za oknem samochodu, pensjonatu, schroniska „skrada się” zwyczajność, codzienność. Być może w obliczu schematów, jakie na temat Rumunii podpowiada nam wyobraźnia (bieda, opóźnienie cywilizacyjne, żebrzące dzieci i bezdomne psy), atmosfera magii i tajemnicy, którą autor stara się wykreować, może być skutecznym „wabikiem” przełamującym stereotypy. Ja sama jechałam w tamte rejony wyposażona w gaz pieprzowy i petardy, których zamierzałam użyć w przypadku ataku hordy zdziczałych kundli lub też niedźwiedzia na górskim szlaku:) Tak…, „dziki, rumuński pies” to do tej pory jedno z moich ulubionych powiedzonek, określających wyolbrzymione zagrożenie. W którymś momencie postanowiłam, że przyjechałam tu poznać ten kraj i przyjmę go takim, jakim jest. Dlatego wróciłam bardzo zadowolona z wakacji! Docelowym punktem wyprawy naszej trzyosobowej załogi było miasteczko Petrosani, które stanowi dobrą bazę wypadową w góry Retezat. Na miejscu okazało się, że musimy trochę zmodyfikować plany i nie spędzimy na szlakach tyle czasu, ile planowaliśmy. Dzięki temu odbyliśmy za to kilka wycieczek krajoznawczych, pozostając w obszarze wyznaczonym przez zachodnią granicą z jednej strony a linię miast Oradea – Hunedoara – Targu Jiu – Drobeta–Turnu Severin z drugiej. Moja Rumunia to zatem kraj:

1. Rozległych, pięknych i niezadeptanych gór. Zdarzały się dni, kiedy przez kilka godzin marszu nie spotykaliśmy żadnego innego piechura. Fantastyczne jest to, że można w nich… biwakować. Skwapliwie skorzystaliśmy z tej możliwości nad Jeziorem Bucura, największym polodowcowym jeziorem w kraju, na wysokości ponad 2000 m. Co prawda wiało tak strasznie, że namioty wokół nas składały się jak domki z kart (nasz przetrwał!), ale była to niesamowita przygoda. Rozczarowały mnie natomiast schroniska i campingi górskie, z wodą wprost ze strumienia zamiast prysznica i toaletą…, ach, lepiej nie wspominać. Co zaskakujące, w Petrosani, oddalonym 35 km od wejścia na szlak, nie byliśmy w stanie kupić żadnej mapy Retezatu! Udało się rzutem na taśmę w Chelie Butii. Rumuni nie potrafią jeszcze w pełni korzystać ze swojego turystycznego potencjału, co ma też oczywiście swoje dobre strony.

2. Miast z pięknymi starówkami, pamiętającymi jeszcze czasy habsburskiej świetności, ukrytymi wśród obskurnych, socrealistycznych bloków. Zauroczył mnie skupiony wokół trzech placów Sybin, Europejska Stolica Kultury w 2007 roku. Czuje się tutaj powiew „europejskości”, wiele budynków zostało odrestaurowanych, a główną arterią przechadzają się setki turystów. Tylko trochę ustępują mu Oradea i Timisoara, z tym że tutaj kontrast pomiędzy blokowiskami a zabytkowymi kamienicami, świątyniami i deptakami jest porażający. Niestety miasta, które widziałam, nawet w granicach ścisłego centrum, są często dość brudne, zaśmiecone, odrapane, jednym słowem – zaniedbane. Brakuje pieniędzy, pomysłu czy chęci? W Timisoarze z kolei, ostatniego dnia przed powrotem do domu, spotkaliśmy największą liczbę żebrzących, w tym dzieci. Wiele z nich nie rozstawało się z czarnymi workami, z których co chwilę wdychało klej (dlatego tak ciekawiło mnie, czy spotkanie Kruszony z „cmentarnymi dziećmi” odbyło się naprawdę). Trudno uwolnić się od tego obrazu.

3. Pustostanów. Natkniemy się na nie podczas wędrówki po każdym większym i mniejszym mieście. Dla mnie to znak firmowy Rumunii. Apogeum tego zjawiska zobaczyłam w uzdrowisku Baile Herculane. Co roku przyjeżdżają tu, także z zagranicy (np. Węgrzy, Serbowie, Rosjanie), rzesze amatorów kąpieli w siarczanowych i chlorowo-sodowych źródłach, wspomagających leczenie schorzeń reumatycznych i narządów ruch. „Kurort” położony jest w niezwykle malowniczym miejscu – w dolinie Cerny, pomiędzy górami Cernei i Mehedinti. Tymczasem większość stojących tu, noszących jeszcze rysy dawnej świetności budynków, to… niezagospodarowane ruiny!

4. Brzydkich, przemysłowych miasteczek, w których straszą ruiny starych zakładów, fabryk, kopalni, zamkniętych po 1989 roku. Taki urok regionu, w który dotarłam. Kiedy w drodze do Chelie Butii, skąd wyruszaliśmy na szlak, mijaliśmy Vulcan, Uricani czy Lupeni, zastanawiałam się, czy można by te miejsca jakoś zrewitalizować. Jestem pesymistką w tej kwestii – zburzyć i postawić na nowo – to jedyna metoda.

5. Bezdomnych psów, i owszem. Słyszałam kiedyś wywiad z polską działaczką na rzecz praw zwierząt, która opowiadała, że na Ukrainie, odkąd przyznano jej organizację Euro 2012, trwa wyłapywanie dziko żyjących czworonogów. We wsiach i miasteczkach pojawiają się „krematoria na kółkach”, w których „najlepsi przyjaciele człowieka” są z miejsca utylizowani, a małym dzieciom płaci się za przywabianie ich do siebie. Obawiam się, że Rumuni też wprowadzą w życie niedługo taki pomysł.

6. Ludzi grillujących na poboczach drogi:) Pierwszy raz zwróciliśmy uwagę na to zjawisko podczas podróży z Petrosani nad przełom Dunaju. Na początku nie dowierzałam. Ruch samochodowy, wokół żadnego atrakcyjnego „widoku”, a co jakiś czas, na skrawku wolnej przestrzeni wydartej „asfaltowej dżungli”, biwakuje rumuńska rodzina. Są w pełni przygotowani – dysponują stołami, krzesłami, parasolami, prowiantem i napitkiem. „Im dalej w las, tym gęściej”. Kiedy zbliżaliśmy się do Baile Herculane, wzdłuż drogi było tak tłoczno, że trzeba było bardzo uważać, aby nikogo nie potrącić. Takie widoki napotykaliśmy jeszcze potem nie raz i nie dwa. Czy to jakiś sport narodowy?:)

Jak wspominałam na początku tego tekstu: tyle opisów różnych zakątków świata, ilu bywalców. Na pytanie, czy w Rumunii można spotkać diabła, odpowiem więc: tak, jeśli się go szuka.

[1] M. Kruszona „Rumunia. Podróże w poszukiwaniu diabła”, wyd. II, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2009. Wszystkie cytaty znajdujące się w tekście pochodzą z ww. książki.

Pochwała tego, co publiczne („Lewomyślnie” R. Kurkiewicza)

2011-11-08T01:05:00.003+01:00

R. Kurkiewicz „Lewomyślnie”

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Warszawa 2011

„Lewomyślnie” to drugi z kolei, po „Klapsach polskich”, zbiór felietonów Romana Kurkiewicza, ukazujących się pierwotnie na łamach „Przekroju”, tym razem w latach 2009-2011. Kto czytał i polubił pierwszą chronologicznie publikację, i tym razem powinien być zadowolony. Dziennikarz ciągle jest w dobrej pisarskiej formie, biegle używając ostrza swojego ironicznego dowcipu w starciu z absurdami życia codziennego i „wielkiej polityki”. Tym, co ujmuje mnie najbardziej w postawie autora, jest szczere, żywe i głębokie zaangażowanie na rzecz idei sprawiedliwości, równości, wolności, autonomii jednostki. Choć tytuł książki wyraźnie wskazuje, po której stronie bije serce Romana Kurkiewicza, nie dajmy się zwieźć pozorom – krytyczny i konsekwentny namysł nad rzeczywistością, z jakim mamy tu do czynienia, wymyka się jednoznacznym etykietom, będącym często „drogą na skróty”. Istnieje w psychologii zjawisko, zwane „efektem halo”. Jeśli kiedykolwiek zdarzyło się wam, że przypisanie drugiej osobie jakiejś cechy (pozytywnej lub negatywnej), wywołało cały zestaw skojarzeń zgodnych ze „znakiem” tego pierwszego wrażenia (np. uznaliście, że osoba ładna jest też inteligentna, uczciwa i życzliwa, choć tak naprawdę nie mieliście okazji tego sprawdzić), oznacza to, że zadziałał wspomniany wyżej mechanizm. W naszych umysłach funkcjonuje wiele takich gotowych „pakietów”, a jeden z nich uruchamia słowo lewicowiec. Felietonista „Przekroju”, choć „lewomyślny”, nie daje się łatwo zaszufladkować, wyrywa nas z intelektualnej rutyny. Można się z nim nie zgadzać, ale nie można nie szanować niezależności (nie mylić z obiektywnością!) jego sądów.

Teksty Kurkiewicza da się podzielić z grubsza na dwie kategorie tematyczne: jedna odnosi się wprost do bieżącej polityki, druga stanowi zbiór komentarzy do, nazwijmy to dość ogólnie – zagadnień społecznych i obyczajowych. Formuła felietonu, jego regularność i częstotliwość pojawiania się sprawiły, że czytelnik trzyma, dzięki lekturze, rękę na pulsie bardzo współczesnych mu wydarzeń, a w latach 2009-2011 działo się sporo, łącznie z katastrofą samolotu Tu-154 w Smoleńsku i „wojną o krzyż” na czele. Co ciekawe, choć to one rządziły przez długi czas zbiorową wyobraźnią, nie znalazły szerokiej reprezentacji w tym tomie. Nie wiem, czy jest to konsekwencją takiej, a nie innej selekcji materiału, czy też odporności dziennikarza na wątki w innych mediach dominujące. Tak czy owak, bardziej niż doraźna polityka, interesuje mnie w tym pisarstwie odruch obywatelskiego niepokoju.

Wspominałam wyżej, że autor „Lewomyślnie” jawi się jako orędownik wolności i autonomii jednostki. Ba, mają one dla niego wartość absolutną! Nie powinno zatem nikogo dziwić, kiedy występuje w obronie „obrońców” krzyża. „Nie mogę wyjść ze zdumienia, kiedy słyszę, żeby przegnać, zaaresztować, odosobnić, wyleczyć „obrońców” krzyża przed Pałacem Prezydenckim w Warszawie. Kiedy słyszę, że należy ich ukarać za samowolkę budowlaną, za zaśmiecanie przestrzeni publicznej, za profanację krzyża. Kiedy słyszę, że tego wymaga prawo, że państwo przegrywa, że demokracja kona. Otóż demokracja kwitnie wraz z obecnością tych osób w tym miejscu. Demokracja jest systemem opartym na równości i wolności. I osoby tworzące grupę „obrońców” krzyża właśnie obie te wartości pielęgnują, korzystając ze swoich niezbywalnych, podstawowych praw konstytucyjnych” (s. 153). Roman Kurkiewicz nie uznaje „świętości” (chyba że chodzi o „Świętą rzecz: bluźnierstwo” – to tytuł jednego z felietonów), „oczywistych oczywistości”, prawd absolutnych i niepodważalnych, autorytetów „nadanych”. W związku z tym, z jednej strony, „dostaje się” Michnikowi za to, że w sposób nieelegancki i „konspiracyjny”, ukryty za pół-słówkami, krytykuje swojego redakcyjnego „kolegę” Artura Domosławskiego za książkę „Kapuściński non-fiction”, z drugiej strony zaś dziennikarz „pochyla się” nad osobistą tragedią Dariusza Ratajczaka, historyka i byłego pracownika Uniwersytetu Opolskiego, skazanego prawomocnym wyrokiem sądu za tzw. kłamstwo oświęcimskie, którego zwłoki odkryto w samochodzie zaparkowanym na parkingu przed dużym centrum handlowym. „Lewomyślnie” to także, a może przede wszystkim, pochwała tego, co publiczne: debaty publicznej, przestrzeni publicznej, domeny publicznej itd. Państwo, instytucje, politycy dla obywateli! Każde słowo zaprzęgnięte w propagowanie tej idei/postawy, warte jest uwagi. Między innymi dlatego na koniec pozwolę sobie na zawołanie – czytajcie Kurkiewicza!:)

P.S. Molów książkowych powinien zainteresować fakt, że Roman Kurkiewicz jest miłośnikiem literatury i również tej tematyce poświęcił wiele swoich tekstów (nie tylko felietonów).

„Zapach spalonych kwiatów”

2011-11-01T22:16:00.002+01:00

M. de la Cruz „Zapach spalonych kwiatów”

Wydawnictwo Znak Literanova

Kraków 2011

Mój problem z tą książką polega na tym, że spodziewałam się po niej czegoś zupełnie innego. Tych kilka słów na okładce, które zazwyczaj służą mi do wstępnej selekcji lektury, sugerowało, że mam do czynienia z powieścią obyczajową z wątkiem miłosnym, w której główną rolę odgrywają trzy kobiety: Joanna, Ingrid i Freya. Może gdybym znała nazwisko autorki, nie byłabym zaskoczona tym, że w tekście pojawiają się czarownice, błękitnokrwiści, dawni bogowie. Przeżyłam zatem rozczarowanie, bo nie jestem raczej odbiorcą tego typu literatury. Dwie książki o światach nadprzyrodzonych, które miałam okazję niedawno „zaliczyć” w ramach eksperymentu, dały mi wyobrażenie o tym, co i dlaczego czyta młodzież. Sama jednak nie stałam się fanką gatunku „paranormal”. Jako że nie porzucam raczej napoczętej lektury, i tym razem dobrnęłam do końca. Przedstawiam dzisiaj relację z tej „podróży” – w nadziei, że okaże się ona pomocna niezdecydowanym, czy sięgać po tę pozycję.

Joanna, Ingrid i Freya: matka i dwie córki. Ingrid – zasadnicza, rzeczowa, surowa; Freya – piękna, zmysłowa, swobodna. Czarownice. Ingrid z pasją oddaje się pracy w bibliotece, Freya miesza drinki własnego autorstwa w barze North Inn. Wszystkie na swój sposób korzystają z magii, mimo tego, że wyrokiem Rady została im zakazana. Poznajemy je na przyjęciu zaręczynowym. Freya już niedługo wychodzi za mąż, a jej wybranek – Bran Gardiner, jest dziedzicem wielkiej fortuny i znanym filantropem. Witamy w bajce? Otóż nie. Młodsza siostra, mimo wyznaczonej już daty ślubu, „tonie” w ramionach brata swojego narzeczonego. Ingrid walczy o przetrwanie biblioteki, którą chce zlikwidować burmistrz, a ponadto, przygotowując wystawę promującą plany projektów ważniejszych budynków w mieście, odkrywa na szkicach Fair Haven, najstarszego domu w okolicy, tajemnicze symbole. Joannę z kolei niepokoją „znaki” – martwe ptaki na plaży, „mordercza” trawa czy groźna substancja w morzu okalającym North Hampton. Im dalej w las, tym bardziej akcja się zagęszcza – bohaterki muszą zmierzyć się z coraz bardziej skomplikowanymi problemami, na scenie pojawiają się nowe postacie. Trzeba przyznać, że autorka puszcza wodze fantazji, mieszając totalnie w finale porządek czasowy i przestrzenny.

Do tej pory sądziłam, że „paranormal romance” przeznaczony jest głównie dla młodszego odbiorcy. „Zapach spalonych kwiatów” to raczej lektura dla dorosłych fanów tej konwencji, mamy tu bowiem do czynienia z dość odważnymi scenami miłosnymi. Jak już wspominałam, nie jestem szczególną znawczynią tematu, ale książka Melissy de la Cruz wydaje mi się pozycją słabą, i nie ma wpływu na tę ocenę fakt, że nie przepadam za tego typu literaturą. Mnogość wątków, która sprawia wrażenie chaosu i nadmiaru, schematyzm, niby ciekawe, a jednak nieprzekonujące postacie – to główne grzechy tej powieści. Ewentualnych miłośników ucieszy za to z pewnością informacja, że epilog sugeruje… kontynuację. Dla koneserów gatunku.

P.S. Intrygująca okładka!

Fascynująco o trudach dorastania (wprost z Norwegii)

2011-10-26T12:05:00.001+02:00

T. Renberg „Człowiek, który pokochał Yngvego”

Wydawnictwo Akcent

Warszawa 2011

Dawno już nie czytałam tak błyskotliwej, „gęstej” i satysfakcjonującej, choć czasami dosadnej i mocnej prozy. Tore Renberg, norweski pisarz, stworzył przejmujący portret nastolatka z krwi i kości, dorastającego na początku lat 90-tych, przeżywającego swoje pierwsze uniesienia miłosne, zafascynowanego muzyką i zmagającego się ze światem w tej trudnej walce o własne, niepowtarzalne „ja”. Autorowi przynajmniej trzy rzeczy udały się znakomicie: wyraziście osadził opowiadaną przez siebie historię w realiach „epoki” (na uwagę zasługuje zwłaszcza muzyczne tło opowieści), trafnie nakreślił relacje rodzinne głównego bohatera i z dużą psychologiczną wrażliwością oddał dramatyzm „kryzysu dojrzewania” – tego bolesnego procesu testowania rzeczywistości, stawiania granic i wreszcie konstytuowania się ego.

Jarle Klepp ma siedemnaście lat, rozwiedzionych rodziców, przyjaciela Helge, dziewczynę Katrine i zdecydowane poglądy na wszystko. Mieszka w Stavanger, niewielkim norweskim mieście, które ropą naftową stoi. Silnie zdefiniowana tożsamość pozwala mu odróżniać się od innych, co ma dla niego fundamentalne znaczenie, bowiem nie ma większej zbrodni w tym wieku niż przeciętność. Zresztą – oddajmy głos głównemu bohaterowi: „Mam dziewczynę, jestem dość arogancki, wydaje mi się, że pozjadałem wszystkie rozumy, i uważam, że ponad 80% moich rówieśników to niedorozwinięci, konserwatywni, niedoinformowani debile. Jeżeli czemuś miałbym być przeciwny, to jest to z pewnością EWG, nie lubię też chrześcijan, a zwłaszcza dzieciaków z Ten Sing, nienawidzę komercjalizmu, braków wiedzy o ochronie środowiska, popularnej muzyki i kapitalizmu” (s. 15). Jarle gra w zespole Mathias Rust Band – nazwa to nieprzypadkowa, stanowi wyraz hołdu dla pewnego dziewiętnastolatka, który jeszcze w czasach „zimnej wojny”, w tajemniczych okolicznościach, przedostał się na terytorium Związku Radzieckiego, lądując samolotem Cessna tuż koło Kremla i Placu Czerwonego w Moskwie. Jego świat (głównego bohatera), sposób budowania relacji, najlepiej opisuje dychotomia: my (dobrzy)–oni (źli). Pewnego dnia staje się jednak coś zaskakującego – Jarle zakochuje się od pierwszego wejrzenia w nowym uczniu. W CHŁOPAKU! Jak zachować w tej sytuacji twarz naczelnego buntownika szkoły, skoro Yngve jest tak Inny, jak tylko można to sobie wyobrazić – interesuje się starożytnym Egiptem, gra w tenisa i słucha popu? Główny bohater będzie musiał odpowiedzieć sobie na to pytanie, próbując przy okazji „pociągnąć kilka srok za ogon”. Po co wybierać, skoro można mieć wszystko, czego się pragnie? – tak mu się przynajmniej wydaje.

Książka Renberga mogłaby uchodzić za literacki odpowiednik podręcznika psychologii rozwojowej okresu dorastania. Podkreślam – literacki! – bowiem mamy tu do czynienia przede wszystkim ze świetnym kawałkiem prozy, stroniącym od hermetycznego (nieraz) żargonu naukowego. Jest to literatura żywa, gęsta, bliska życiu. Autor uczynił proces formowania się tożsamości młodego człowieka głównym tematem swojej opowieści. I niech nie zwiedzie czytelników fakt, że Jarle wydaje się być, ze swoimi klarownymi poglądami na świat i ludzi, osobowością „skończoną”. Nawet jeśli sam tak myśli, złudzenie to pryska, kiedy poznaje „nowego” i zakochuje się w nim. Fascynacja i organiczna potrzeba bycia jak najbliżej obiektu uczuć to mieszanka wybuchowa, która odmienia głównego bohatera. Odmienia – dodajmy – chwilowo, na czas przebywania z Yngvem. Jarle zrzuca wówczas swój pancerz niedostępności, wstępuje, można by rzec, do „krainy łagodności”, próbując pokazać siebie od jak najlepszej strony. „Moje życie regulował w tamtym okresie rytm zmian między starym a nowym mną, nagłe wahania osobowości” (s. 75) – wspomina dorosły już bohater. Kim naprawdę jestem? Która wersja mnie jest bardziej autentyczna? – w tych pytaniach wyrażają się kluczowe dla okresu adolescencji dylematy.

Stan zakochania i związane z nim perturbacje towarzyskie, a także trudna sytuacja rodzinna przyczyniają się do tego, że Jarle odbywa przyspieszony kurs dorastania. Renberg świetnie pokazuje w swojej książce moment, w którym piętrzące się wymagania wobec młodego człowieka, „naciski” płynące z różnych stron, doprowadzają do zaostrzenia się kryzysu. Każdy z członków sieci społecznej głównego bohatera ma wobec niego jakieś oczekiwania: Helge, najbliższy kumpel, liczy na kontynuację znajomości w dotychczasowym kształcie i zaangażowanie w działalność zespołu; Katrine, dziewczyna, chciałaby spędzać z nim więcej czasu; matka, która traci pracę, widzi w dorastającym synu źródło wsparcia w trudnym momencie życia, ojciec zaś, trawiony chorobą alkoholową, „wykorzystuje” go do potwierdzania przed samym sobą, że wszystko jest pod kontrolą. Jarle zaczyna gubić się w gąszczu tych wszystkich wymagań, tymczasem serce dyktuje mu jedno: być jak najbliżej ukochanego. Wywołuje to, z jednej strony, wyrzuty sumienia, z drugiej strony skutkuje zaś rozpaczliwymi próbami (z góry skazanymi na porażkę) zadowolenia wszystkich.

Umiejętność oddzielania tego, co ważne, od tego, co nieważne, powinności od potrzeb, konieczności od możliwości, jest jedną z oznak dorosłości – zdaje się mówić Renberg. I dorzuca do tego jeszcze jedną cechę – wyzbycie się egoizmu. Czy sami przeszlibyśmy taki test na dojrzałość? Gorąco polecam lekturę!

Camilla Lackberg - odsłona szósta

2011-10-20T20:18:00.001+02:00

C. Lackberg „Syrenka”

Wydawnictwo Czarna Owca

Warszawa 2011

„Syrenka” to moje szóste, jeśli dobrze liczę, spotkanie z twórczością Camilli Lackberg. Już od mniej więcej czwartego tomu obiecuję sobie, że to ostatnia część sagi o policjantach z Fjallbacki, jaką czytam, ale za każdym razem podczas lektury przychodzi taki moment, kiedy akcja przyspiesza, a poszczególne elementy układanki zaczynają do siebie pasować. Brakuje już tylko tej przysłowiowej kropki nad i, więc zatapiam się w narracji, żeby poznać szczegóły zbrodni i śledztwa. Ani się obejrzę, a kolejna książka już za mną. Na dodatek zawsze pozostaje we mnie pewien niedosyt, bowiem autorka sprytnie rozbudza ciekawość czytelnika, sugerując na końcu, co niezwykłego przydarzy się bohaterom w kolejnej historii.

Camilla Lackberg często określana jest mianem następczyni Stiega Larssona (zabieg marketingowy wydawnictwa?). Otóż zdecydowanie uważam, że to pochwała na wyrost! Fenomen trylogii „Millenium” polega między innymi na tym, że autorowi udało się stworzyć spójną całość: każdy tom zbudowany jest wokół innego motywu wiodącego, a jednocześnie dokłada cegiełkę wiedzy do tego zasobu informacji, którym już dysponujemy. Szwedzka pisarka rozwija natomiast w kolejnych częściach sagi wątek obyczajowy (rodzenie się uczucia pomiędzy parą głównych bohaterów), za każdym razem snując jednak nową intrygę kryminalną. Niestety, sposób w jaki te dwa składniki przeplatają się ze sobą, jest do bólu schematyczny i przewidywalny. To chyba do pióra C. Lackberg zniechęca mnie najbardziej. Bilans wad i zalet jej pisarstwa musi jednak wypadać na plus, skoro sięgam po każdą kolejną książkę. Nie inaczej będzie pewnie z „Latarnikiem”, którego premierę zaplanowano na listopad. Niektóre recenzje sugerują, że to najlepsza powieść w dorobku szwedzkiej autorki. A może ja po prostu przyzwyczaiłam się do głównych bohaterów, ba, nawet zżyłam się z nimi?

Christian Thydell jest zarówno bohaterem, jak i autorem „Syrenki” (to nie pomyłka!:)), czekającym z niecierpliwością, ale i pewną dozą niechęci, na premierę swojej książki. Kibicuje mu Erica Falck, dobrze znana czytelnikom prozy C. Lackberg. W tym samym czasie lokalna policja, z Patrikiem Hedstromem na czele, bezskutecznie poszukuje zaginionego Magnusa Kjellnera. Jego żona raz w tygodniu pojawia się na komisariacie, wyczekując wieści o mężu. Niedługo potem mężczyzna zostaje odnaleziony martwy w skutym lodem jeziorze. Christian, znajomy zmarłego, jak się okazuje, już od dłuższego czasu otrzymuje listy z pogróżkami. Śledztwo zatacza coraz szersze kręgi, pojawiają się nowi poszkodowani i podejrzani, a wszystkich łączy dramatyczna historia z przeszłości. Czy funkcjonariuszom, wspomaganym potajemnie przez Erikę, po raz kolejny uda się odkryć prawdę?

Autorka „Syrenki” lubi „psychologizować” i, trzeba przyznać, całkiem nieźle jej to wychodzi. Historia chłopca wychowującego się w rodzinie adopcyjnej, starającego się cały czas udowodnić swoim zachowaniem, że zasługuje na miłość nowych rodziców, jest naprawdę wstrząsająca. Lackberg stawia swoich bohaterów w ekstremalnie trudnych, czasami aż niewyobrażalnych, sytuacjach emocjonalnych, ale tak naprawdę nie możemy wykluczyć, że zdarzają się one w realnym życiu. Pisarka w bardzo interesujący sposób skonstruowała także postać mordercy, chociaż ja niestety domyśliłam się trochę za wcześnie, kto jest kim. Mam z kolei pewne problemy z polubieniem wątku obyczajowego w książkach Szwedki. Z jednej strony doceniam to, że nie ulega ona pewnym stereotypom – w związku Patrika i Eriki nie zawsze jest różowo, a bohaterom zdarza się rozpętać spiralę nieporozumień i wzajemnych pretensji. Znajdziemy tu także wiarygodny obraz macierzyństwa, na który składają się zarówno jego cienie, jak i blaski. A jednak gdzieś tam w środki wyczuwam nieśmiało sporą dawkę emocjonalnego kiczu. Nie wiem, może przesadzam…:)?

„Syrenkę” polecałabym przede wszystkim tym osobom, które zdążyły już zaznajomić się z prozą C. Lackberg. Czytelnikom, którzy chcieliby ją czytać jako odrębną, osobną powieść, może umknąć wiele ważnych szczegółów i niuansów.

Jak (nie) pomagać, czyli słów kilka o pomocy humanitarnej

2011-10-17T00:45:00.001+02:00

L. Polman „Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy humanitarnej”

Wydawnictwo Czarne

Wołowiec 2011

Jak mądrze i skutecznie zabezpieczać zdrowie i życie ofiar konfliktów plemiennych, wojen i katastrof? – to trudne zadanie, obciążone wieloma dylematami i wątpliwościami. Zwykliśmy sądzić, że wsparcie udzielane drugiemu człowiekowi jest szlachetnym odruchem serca i jako takie nie podlega żadnym ścisłym regułom. Nic bardziej mylnego. Pomoc humanitarna i rozwojowa, prowadzona, zwłaszcza w sytuacji kryzysu, przez rozmaite organizacje na szeroką skalę, oparta tylko i wyłącznie na empatii (choć jest ona jednocześnie warunkiem sine qua non), może przynieść więcej szkody niż pożytku. Rządzą nią bowiem pewne zasady, których należy przestrzegać, aby faktycznie trafiała ona do poszkodowanych, przyczyniając się do poprawy ich dobrostanu. Naiwność w tej dziedzinie to „grzech” ciężki. Książka Lindy Polman pt. „Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy humanitarnej” odkrywa ciemną stronę funkcjonowania społeczności humanitarnej, wskazując te obszary, w których łatwo o nadużycia i nieudolność – świadome bądź nie.

Z danych, które przytacza holenderska dziennikarka wynika, że gdyby wszystkie organizacje niosące pomoc, począwszy od tych małych, lokalnych, a skończywszy na tych dużych, cieszących się międzynarodową sławą, połączyć w jedno państwo, byłoby ono piątą siłą ekonomiczną na świecie! Skala zjawiska, o jakim mowa, jest więc ogromna. Nic zatem dziwnego, że autorka zdecydowała się określić ten prężny „ruch ludzi dobrej woli” mianem „przemysłu”. Obraca się tu bowiem co roku miliardami dolarów – gra toczy się o wysoką stawkę i wielu chce w niej wziąć udział.

„Wszystkie działające obecnie zachodnie organizacje pomocy humanitarnej wywodzą się od MKCK (Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża)” – twierdzi Polman (s. 20). A jeśli o nim mowa, należałoby cofnąć się w czasie o ponad 150 lat. To właśnie wtedy żył i działał Henri Dunant – szwajcarski bankier i ówczesny businessman, świadek bitwy pod Solferino, gdzie po raz pierwszy zetknął się ze śmiercią i cierpieniem na masową skalę. Wrażliwy na cudzą krzywdę, zgromadził wokół siebie grupę ochotników, opiekujących się rannymi. Myśl o tym, aby po powrocie do ojczyzny stworzyć instytucję, która skupiałaby doświadczonych i przeszkolonych wolontariuszy, gotowych nieść profesjonalną pomoc w razie potrzeby, stała się jego idee fixe. Dunant był przekonany, że takie rozwiązanie odciąży także budżet rządu, zobowiązanego do wypłacania żołnierzom-inwalidom emerytur. W tym samym mniej więcej czasie Florence Nightingale, angielska pielęgniarka, doszła do zgoła odmiennych wniosków. Podczas służby w brytyjskich koszarach Scutari w azjatyckiej części Stambułu walczyła ona o poprawę higieny w szpitalach polowych. Niestety, okazało się, że żołnierze, których ratowała, często wracali na front i tam ginęli. Działaczka uświadomiła sobie, że bez jej starań wojna prawdopodobnie trwałaby krócej – ze względu na brak sił bojowych. Dylemat Dunant/Nightingale – interweniować zawsze i wszędzie czy też wycofywać się z miejsc, w których wsparcie staje się elementem strategii wojennej, przyczyniając się do nasycenia konfliktu – nigdy nie był tak aktualny jak dziś. Linda Polman ze swoją radykalną krytyką społeczności pomagających wydaje się podzielać argumentację brytyjskiej pielęgniarki.

Lista zarzutów, jakie autorka „Karawany kryzysu” stawia organizacjom humanitarnym, jest długa i wyczerpująca. Trudno odmówić dziennikarce znajomości tematu, bowiem obserwowała bezpośrednio rozwój sytuacji w Afganistanie, wschodniej i zachodniej Afryce czy na Haiti. Respektowanie szlachetnego, bądź co bądź, zestawu idei (neutralność, bezstronność, niezależność), który ukonstytuował Ruch Czerwonego Krzyża i nadal obowiązuje zrzeszonych w nim wolontariuszy, nastręcza w XXI wieku wiele problemów, ponieważ zmieniło się diametralnie oblicze wojny. Obecnie to strony konfliktu decydują w dużej mierze o tym, w jakim zakresie może być udzielana pomoc poszkodowanym. Pozwala im to twardo negocjować warunki współpracy z zachodnimi instytucjami i osiągać swoje cele. 150 lat temu areną działań wojennych były zazwyczaj pola bitewne, a zdecydowaną większość ofiar stanowili żołnierze. „Współcześnie aż dziewięćdziesiąt ze stu osób poległych w czasie wojen to cywile, a niemal wszystkie wojny to wojny domowe, których nie prowadzą armie różnych krajów, ale we własnej ojczyźnie angażują się w nie zbrojne oddziały ludowe, ruchy separatystyczne, powstańcy i rebelianci” – konkluduje Holenderka (s. 22). Co z tych zmian wynika dla praktyki i pragmatyki pomagania? Przede wszystkim – obszar działania organizacji humanitarnych musi być solidnie rozpracowany – z wszystkimi jego niuansami i zawiłościami kulturowymi, politycznymi, plemiennymi. Pułapka „zasady neutralności” może doprowadzić do takich absurdów, jakie zaistniały w Rwandzie. Po masakrze ludności z grupy Tutsi (przypomnę, że w ciągu trzech tygodni wymordowano, głównie maczetami, ok. 800 tys. ludzi!), popłynęła fala Hutu – w większości sprawców ludobójstwa – w stronę Tanzanii, Burundi i dawnego Zairu. Zgromadzeni w licznych obozach dla uchodźców, stali się „wdzięcznym” obiektem zainteresowania telewizji i prasy, które ochoczo relacjonowały ten „dramat humanitarny”. Jak pisze Polman: „Masowa ucieczka Hutu okazała się największym, najszybszym i najgorzej zinterpretowanym exodusem w całej historii pomocy humanitarnej” (s. 32). Nie bez przyczyny wspominam tu o udziale mediów, bowiem odgrywają one ogromną rolę w nakręcaniu „przemysłu pomocowego”. Dość wspomnieć, że istnieje wprost proporcjonalna zależność pomiędzy zainteresowaniem dziennikarzy danym kryzysem a hojnością ofiarodawców. Jeśli byt organizacji zależy od tego, ile środków finansowych pozyska, ile byłaby w stanie zrobić, aby zdobyć przychylność mediów? Pozostawiam to pytanie otwartym. Nie sposób wymienić tu wszystkich zagrożeń, jakie dostrzega autorka książki. Pomoc humanitarna to także poniekąd wielki biznes, a masowość zjawiska („supermarket pomocy”) przyczynia się do wzrostu konkurencji między graczami na tym rynku. To generuje oczywiście wiele sytuacji patologicznych.

Dobrze, że jest ktoś taki jak Linda Polman – kto trzyma rękę na pulsie, krytycznie analizuje zjawiska, wydawałoby się, na pierwszy rzut oka, bezsprzecznie pożyteczne, kto nie daje zwieść się pozorom. Obawiam się tylko tego, że „Karawana kryzysu” to książka zbyt jednostronna – jako że eksponuje motyw nadużyć w obszarze pomocy humanitarnej, może nadszarpnąć i tak już wątły poziom zaufania społecznego Polaków. Nie chciałabym, żeby tak się stało, bo „warto pomagać”. I jeszcze jedna uwaga: tam gdzie mowa o wielkich pieniądzach, łatwo też o populizm. Nadużycia finansowe zdecydowanie potępiam, ale, jak słusznie zauważyła we wstępie do książki Janina Ochojska-Okońska – nawet najbardziej ideowi działacze organizacji humanitarnych mają rodziny, muszą gdzieś mieszkać i coś jeść. Potrzebują też do swojej pracy dobrych (niezawodnych) samochodów, komputerów czy telefonów satelitarnych. Czy to już luksus czy jeszcze konieczność? Myślę, że konieczność.

Za egzemplarz książki dziękuję portalowi:

„Kuba – wyspa jak wulkan gorąca…”

2011-10-01T14:15:00.001+02:00

K. Mroziewicz „Fidelada”

Wydawnictwo Zysk i S-ka

Poznań 2011

Kuba: wyspa-paradoks. Przez jednych uważana za siedlisko okrutnej dyktatury, relikt przeszłości, muzeum komunizmu i dowód na kompromitację Systemu, przez innych traktowana jako symbol niezależności, niezłomności i walki z imperializmem. Równie ambiwalentne uczucia musiała wzbudzić ona w autorze książki „Fidelada. Podróż w czasie politycznym”, wybitnym dziennikarzu i komentatorze spraw międzynarodowych – Krzysztofie Mroziewiczu, skoro tytuły dwóch głównych rozdziałów jego najnowszej publikacji zawierają odpowiednio słowa: „fascynacje” i „irytacje”. Późniejszy ambasador RP w Indiach, Nepalu i Sri Lance pracował w latach 1976-77 na Kubie w międzynarodowej brygadzie, która budowała pałac dla dzieci – z kinem, teatrem, pracowniami modelarskimi, basenami, muzeami, stacją kolejki. Swoje wrażenia spisał i wydał w 1978 roku pod tytułem „Guantanamera. Korespondencja z Hawany”. „Fidelada”, oprócz przedruku tamtego tekstu, zawiera ponadto garść bardziej współczesnych refleksji na temat eksperymentu kubańskiego, pisanych, jak sugeruje autor, z punktu widzenia kogoś, komu daleko już do entuzjazmu młodego rewolucjonisty. Na książkę Mroziewicza składa się niezwykle obszerny i bogaty materiał, dużo w niej zaawansowanej polityki (np. analiza relacji Fidela z kolejnymi prezydentami amerykańskimi), ale można też czytać ją według innego klucza: jako komentarz do pewnych obiegowych skojarzeń, które wywołuje dźwięk słowa „Kuba”.

„Kuba – wyspa jak wulkan gorąca” – głosi refren jednej z polskich piosenek z lat 50-tych. Nie wiadomo, czy autor tekstu był kiedykolwiek na Karaibach, ale zdaje się, że trafnie uchwycił atmosferę wyspy – i nie chodzi tu bynajmniej o temperaturę powietrza. „Seks na Kubie, mimo rygorów surowej obyczajowości i propagandy socjalistycznej radzieckiego chowu, był wszechobecny i żaden gorset nie potrafił go zdusić. Działały posady, czyli hotele na godziny, były czynne kluby, jak Szeherezada, w których panowały egipskie ciemności i gdzie kelner mógł jedynie mikroskopijną latareczką oświetlać kwotę na rachunku” (s. 218) – pisze Mroziewicz. Tym, dla których zabrakło miejsca w lokalach, Kuba oferowała wspaniałe okoliczności przyrody – wody Zatoki Meksykańskiej posłużyły jako miejsce spotkań niejednej parze. Erotyka w kraju ogarniętym Rewolucją musi być jednak sprawą wagi państwowej. Dziennikarz z uśmiechem wspomina perturbacje „międzynarodowe”, jakie wywołała publikacja fragmentów reportażu pt. „Gryząc trzcinę” w tygodniku studenckim „itd”. Pisał w nim o zafrze, czyli kilkumiesięcznych żniwach („Kuba była Kuwejtem cukru” s. 122), które gromadziły tysiące oddelegowanych pracowników fabryk i instytucji. Z dala od domu, po ciężkim dniu pracy, oddawali się często uniesieniom miłosnym na polach trzcinowych. Mroziewicz, po oficjalnym proteście ambasady kubańskiej w Warszawie, został wezwany przez ambasadora PRL w Hawanie i zapytany: „Co wy, towarzyszu Krzysztofie, piszecie – że oni się na tej zafrze bez przerwy pieprzą?” (s. 127). Atmosfera tropików, wybujały temperament Kubańczyków – wszystko to z pewnością decyduje o „zmysłowym” charakterze wyspy. Nie należy zapominać jednak, że w kraju rządzonym twardą ręką, w którym nic (albo niewiele) zależy od obywatela, w zachowaniach seksualnych wyraża się też jego wolność.

Kuba widziana oczami Mroziewicza to przede wszystkim Kuba Fidela Castro. Trudno dziwić się tej optyce, skoro przez ostatnie 50 lat sprawował on właściwie nieograniczone rządy na wyspie. Nawet jeśli nie jest obecny w książce bezpośrednio, duch Rewolucji, którą zapoczątkował, wyziera z każdego kawałka opisywanej rzeczywistości, na którą składają się i Komitety Obrony Rewolucji, i kartki na żywność, i prześladowania niepokornych. „Na początku swojej rewolucji Kuba była krajem z pierwszych stron gazet. Dziś na pierwsze strony gazet też trafia, jednak nie dlatego, że jest krajem fascynującym jak kiedyś, natomiast dlatego, że pozostając nadal piękną wyspą, jest krajem odrażającym i przerażającym” (s. 415). W 2010 roku polską prasę obiegły zdjęcia kubańskiego dziennikarza, Guillermo Farinasa, który przez kilka miesięcy prowadził strajk głodowy, aby skłonić reżim do wypuszczenia dysydentów z więzień i zwrócić uwagę opinii publicznej na całym świecie. Apelował wtedy także do niego w dramatycznych słowach Lech Wałęsa. Po raz kolejny okazało się, że przewrót oparty na szlachetnych intencjach, zaowocował tragicznym finałem.

Rewolucja kubańska wymierzona była w krwawą dyktaturę Fulgencio Batisty. Grupa młodych ludzi, zorganizowanych wokół prawnika Fidela Castro, już w 1953 roku podjęła próbę obalenia reżimu, atakując koszary Moncada w Santiago. Akcja zakończyła się niepowodzeniem, a przywódcę rebeliantów skazano na 15 lat więzienia. Wypuszczony po dwóch latach (w wyniku amnestii), wyemigrował do Meksyku, gdzie rozpoczął przygotowania do kolejnej ekspedycji i poznał Ernesto Che Guevarę, późniejszego prezesa Centralnego Banku Kuby. Obaj stali się poniekąd ikonami kontestatorów. Pod koniec 1956 roku grupa 82 osób wyruszyła na małym stateczku Granma w stronę wybrzeży Kuby. Partyzanci zostali odkryci przez wojska Batisty, a spośród załogi ocalało zaledwie 12 osób, które później schroniły się w górach Sierra Maestra. Oddział stopniowo rozrastał się, podejmując wielokrotnie próby obalenia dyktatora, aż ostatecznie w styczniu 1959 roku Fidel Castro wraz z towarzyszami wkroczył do Hawany. Tak mniej więcej potoczyła się historia, która zbudowała mit założycielski wolnej Republiki Kuby.

Dramat Kubańczyków polega na tym, że walcząc o niepodległość, ciągle popadali w relacje zależności. Wieki kolonizacji hiszpańskiej doprowadziły do całkowitej zagłady miejscowej ludności i uczyniły z wyspy centrum handlu niewolnikami, sprowadzanymi z Afryki. Schedę po Europejczykach przejęli Amerykanie, obejmując Kubę faktycznym protektoratem. Pomimo tego, że w 1902 roku ogłoszono powstanie samodzielnej republiki, pozostawała ona w sferze wpływów USA (pamiątką po tym okresie jest słynna baza Guantanamo). Z kolei rewolucja Fidela Castro, antybatistowska i antyamerykańska, popchnęła kraj w objęcia „Wielkiego Brata”. I chociaż zimna wojna już dawno się skończyła, a Związek Radziecki rozpadł, Kuba nadal trwa, tak jak trwała – jakby „zamrożona”. Gdzieś ponad tym politycznym fermentem unosi się zaś cierpienie „zwykłych ludzi”, którzy codziennie zmagają się z ograniczeniami i represjami.

Trzeba wyraźnie zaznaczyć, że eksperyment kubański ma nadal wielu popleczników. Do tych najbardziej znanych należy m. in. Gabriel Garcia Marquez, literacki noblista. Ostatnio miałam też okazję oglądać na poznańskim Festiwalu Transatlantyk dokument Oliviera Stone’a pt. „South of the Border” – relację z podróży reżysera do Ameryki Południowej, która, w opozycji do amerykańskich przekazów medialnych, miała pokazać „ludzką twarz” przywódców Wenezueli, Argentyny czy Kuby właśnie.

Na okładce „Fidelady” czytamy taką oto rekomendację Marcina Wesołego, podróżnika: „Kluczem zaś do zrozumienia tego kubańskiego czy karaibskiego świata wydaje się utrzymanie w niełatwej symbiozie nabytych tam osobistych fascynacji oraz… frustracji. Z tego powodu dwuczęściowa „Fidelada” jest kompletna i przyciąga siłą wiarygodności jej Autora”. Nic dodać, nic ująć. Polecam!

Za książkę dziękuję serdecznie:

Wojna oczami kobiet

2011-09-21T23:36:00.000+02:00

Ł. Modelski „Dziewczyny wojenne”

Wydawnictwo Znak

Kraków 2011

Nie sposób pisać o „Dziewczynach wojennych” w oderwaniu od książki „Wojna nie ma w sobie nic z kobiety” S. Aleksiejewicz. Nie chodzi bynajmniej o to, że publikacja Łukasza Modelskiego miałaby być polską odpowiedzią na reportaż białoruskiej dziennikarki, ale raczej o to, że obydwie pozycje zapełniają pewną lukę w tradycyjnej historiografii, w której zwykle nie docenia się roli „niewiast”, „białogłowych”, „puchów marnych”. Za sprawą tegorocznej laureatki 2. edycji Nagrody im. R. Kapuścińskiego wojna kobiet zaistniała jako temat społecznej debaty, ale mam wrażenie, że autorka wpisała się swoją pracą w szerszy kontekst – nowy nurt (a może nie taki nowy?) pisarstwa historycznego, w którym liczą się nie tyle „twarde fakty”, co emocje, doświadczenia osobiste, refleksje. Ciekawie pisze o tym tutaj, w odniesieniu do historii wojskowości, twórca bloga Czas Gentlemanów, z wykształcenia historyk. Książka Modelskiego wydaje się być reprezentantką tego trendu.

„Dziewczyny wojenne” to zbiór jedenastu opowieści o kobietach, które czynnie przeciwstawiły się dominacji niemieckiego okupanta. Warto wymienić je z imienia i nazwiska, aby czas ich nie zatarł: Halina Rajewska, Magdalena Rusinek, Halina Cieszkowska, Zenobia Żurawska, Barbara Matys, Jadwiga Piłsudska, Irena Baranowska, Wanda Cejkówna, Lidia Lwow, Alicja Wnorowska, Zofia Wikarska. Przed 1 września 1939 roku zajmowały się różnymi rzeczami: uczyły się, studiowały, uprawiały sporty (niektóre ze świetnymi wynikami), działały w harcerstwie. Wojna brutalnie wkroczyła w ich życie, przewracając świat do góry nogami, weryfikując marzenia i plany. Jeszcze wczoraj beztrosko wyobrażały sobie swoją przyszłość (dom, rodzina, praca, kariera), a już kolejnego dnia przyszło im zmagać się z kompletnie inną rzeczywistością. I radziły sobie tak, jak umiały: pełniły funkcje łączniczek i sanitariuszek, ratowały żydowskie dzieci, ukrywały konspiratorów, brały udział w akcjach egzekucyjnych AK.

Jest ta książka świadectwem odwagi (a nawet brawury), honoru, sprytu i zaangażowania w sprawy kraju. Nie ma w niej natomiast (czego się trochę obawiałam) patosu i nachalnego eksponowania swojego bohaterstwa, co być może odróżnia wojenne relacje kobiet od męskich narracji na ten temat. Autor zdecydował się oddać głos swoim rozmówczyniom, czasem tylko krótko uzupełniając ich wspomnienia, a one nie były raczej skłonne do mitologizowania własnej przeszłości. Czasem odnosiłam wrażenie, że znalazły się w tym kole zamachowym Historii przypadkiem, nie do końca mając świadomość tego, na co się decydują. Za przykład niech posłuży tutaj Zenobia Żurawska, która zgłosiła swój akces do oddziału żywych torped (sic!). Po latach mówi o tym tak: „Ogłoszenie o żywych torpedach na uniwersytecie czytała masa ludzi. I wszyscy poszliśmy (…). Żeby się zapisać, trzeba było stać w długiej kolejce. Zgłosiło się bardzo dużo dziewczyn (…). Tam byli sami młodzi, rozpalone głowy. Kapitan nas zaprzysięgał. Każdego pojedynczo. I wyjaśniał, o co chodzi. Jakoś do mnie nie docierało, że mam być sterem torpedy i że ta torpeda mnie w końcu rozerwie. Chyba nikt o tym nie myślał. W kolejce żartowano, ktoś opowiadał kawały, nikt się nie martwił” (s. 94-95). Trudno się dziwić tej „lekkomyślności”, skoro wiele „dziewczyn wojennych” 1 września 1939 roku miało dopiero kilkanaście lat!

Wojna to czas okrutny i nawet nie jestem w stanie wyobrazić sobie, jak smakuje strach przed zdemaskowaniem, niepewność o losy bliskich osób (a rozdzielały się przecież całe rodziny), wszechobecność śmierci. O dziwo, w relacjach bohaterek książki Modelskiego takie emocje nie pojawiają się zbyt często (a przynajmniej nie mówi się o nich otwarcie, bezpośrednio). Czy to oznacza, że się nie pojawiały? Być może niepełna świadomość podejmowanego ryzyka neutralizowała w pewnym stopniu lęki, jednak bardziej jestem skłonna przypuszczać, że zaangażowanie w konspirację trzymało je w pionie, nie pozwalało nadmiernie rozczulać się nad sobą. Co oczywiście nie umniejsza ich godnych podziwu zasług.

„Dziewczyny wojenne” warto czytać ku pamięci i ku przestrodze. Polecam - premiera książki już 22 września!

Ku pamięci („Przypomnij sobie” E. Hirvonen)

2011-09-16T00:17:00.002+02:00

E. Hirvonen „Przypomnij sobie”

Wydawnictwo W.A.B.

Warszawa 2008

Ścigam się ostatnio z czasem, badam granice jego rozciągliwości, ale ciągle jestem o krok do tyłu. Czytam, ale nie mam zbyt wiele sposobności, aby pisać. Wiem, że jeśli odłożę książkę na zbyt długo, trudno będzie mi przelać wrażenia z lektury „na papier”, postanowiłam więc tymczasowo przestawić się na blogu na system robienia krótkich notatek.

„Przypomnij sobie” to literacki debiut fińskiej prezenterki i dziennikarki telewizyjnej. Aż trudno w to uwierzyć! Elina Hirvonen zaproponowała bowiem czytelnikom pisarstwo na najwyższym poziomie: dojrzałe, wiarygodne psychologicznie, dopracowane pod względem stylu i języka. Niełatwe, bo mowa w nim o zwichrowanych ludzkich losach, dysfunkcyjnych rodzinach i niezdarnych próbach radzenia sobie z „losem”.

Kobieta po przejściach, mężczyzna z przeszłością, choć obydwoje młodzi. Naznaczeni piętnem rodzinnego dramatu, owładnięci wspomnieniami z dzieciństwa. Jak potoczą się ich losy, kiedy spróbują stworzyć związek, być ze sobą? Anna jest córką despotycznego ojca i uległej matki, a także siostrą Jonasza. Ian to syn weterana wojny w Wietnamie oraz hipiski. Anna zmaga się z natrętnym poczuciem winy, które towarzyszy rozbudowanemu poczuciu odpowiedzialności. Ian ucieka z kolei od traumy ataków terrorystycznych na World Trade Center i przeżywa swoją niespełnioną relację z ojcem. Co wyniknie z połączenia tych dwóch światów?

Hirvonen bardzo trafnie pokazała rodzinę jako system naczyń połączonych, zbiór „elementów”, które tworzą określoną strukturę i pozostają ze sobą w interakcji. Wpływ tego systemu na życie każdego z nas jest ogromny, ale dom zaburzony, toksyczny, naznaczony przemocą psychiczną, fizyczną czy uzależnieniami, wikła człowieka w sposób szczególny. Zasady, które w nim obowiązują, nie znajdują bowiem zastosowania w tak zwanym świecie zewnętrznym. Członkowie rodziny, aby system mógł trwać w stanie bezpiecznej równowagi, przyjmują na siebie pewne role, które są dla nich często źródłem nieuświadomionych napięć i frustracji. Tak jak w przypadku Anny, świadka dramatycznych konfliktów między ojcem a bratem (zresztą późniejszym pacjentem szpitali psychiatrycznych), które ona czuje się w obowiązku łagodzić, a także po nich „posprzątać”. Funkcja „ratownika” rzutuje chociażby na jej relacje z mężczyznami: „Moje związki opierały się na opiece i rozpaczy. Z językiem na brodzie goniłam za narkomanami, którzy przerwali detoks, za złodziejami samochodów oczekującymi na odsiadkę i za alkoholikami marzącymi o rewolucji. Byłam w ustawicznej gotowości bojowej, skora do spłacania starych długów albo poszukiwania torebki z amfetaminą ukrytej w regale z książkami (…). Im bardziej ubłocony człowiek spał w moim łóżku, tym bardziej czułam się czysta” (s. 88-89). W kontekście rozważań o trudnym dzieciństwie i uwikłaniach rodzinnych autorka zadaje jeszcze jedno ważne pytanie: o pamięć przeszłości i jej rolę w konstruowaniu tożsamości. Hirvonen decyduje się tu na pewien dwugłos, wkładając w usta bohaterów odmienne racje: „Tylko pamiętając, możemy zrozumieć cokolwiek z tego, co wiemy o sobie” (Ian, s. 11) oraz „Pamięć to jedna z przeciwności losu, wobec których jesteśmy bezsilni” (Anna, s. 11). Komu z nich wierzyć? Nie da się uciec od wspomnień, zdaje się mówić pisarka, trzeba włączyć je w spektrum swojego doświadczenia, uznać za ważne, jakiekolwiek by były. Trudne? Z pewnością. Ale możliwe.

Melodramatycznie

2011-09-08T20:25:00.000+02:00

E. Mendoza „Niewinność zagubiona w deszczu”

Wydawnictwo Znak Literanova

Kraków 2011

Eduardo Mendoza, popularny hiszpański pisarz, znany prześmiewca i mistrz zabawy literacką konwencją, tym razem wziął na warsztat melodramat. „Niewinność zagubiona w deszczu” to, napisana z należytą emfazą, jak na ten gatunek przystało, historia zakazanego uczucia młodej zakonnicy, przeoryszy Sióstr Miłosierdzia oraz bogatego i przystojnego kobieciarza – Augusta Aixela de Collbato. Uczucia, dodajmy, pogmatwanego, bo jak to w melodramatach bywa, na drodze do szczęścia bohaterów pojawiają się liczne przeszkody.

Siostra Consuelo ma ambitny plan, ale brakuje jej środków finansowych na jego realizację: chciałaby przekształcić miejscowy Szpital, źle wyposażony i podupadający, w nowoczesny ośrodek pomocy społecznej. Myśl to śmiała, zważywszy że mamy lata pięćdziesiąte XX wieku, a historia rozgrywa się w małym miasteczku San Ubaldo w Katalonii. Zakonnica, licząc na hojność darczyńców, odwiedza różne wpływowe osobistości prowincji Barcelona, zachęcając je do materialnego wsparcia pomysłu. W ten sposób trafia pewnego letniego popołudnia do posiadłości Augusta. Rozmowy, z początku całkiem niewinne, z czasem nabierają charakterystycznej dla flirtu dwuznaczności. Młodą przeoryszą zaczynają targać sprzeczne emocje, dynamika których jest dla niej niezrozumiała: radość ustępuje miejsca rozpaczy, a stan błogości przeistacza się w lęk. Nie może znaleźć sobie miejsca, szuka pretekstów, aby odwiedzić mężczyznę, który wzbudził w niej tak gwałtowne uczucia. Zaniepokojona plotkami o Nim (ma opinię kobieciarza, „łowcy” i „kolekcjonera” damskich serc), fachowo bierze pod włos służącą Pudencianę i przeprowadza „wywiad środowiskowy”. Jednak „serce nie sługa”, na nic się zdają próby racjonalizacji i szukanie wsparcia w niebiosach. Siostra Consuelo daje się ponieść namiętności, ale czy dobrze ją ulokowała? Tego oczywiście nie zdradzę, dość wspomnieć, że sytuację skomplikuje pojawienie się pewnego… rozbójnika.

Eduardo Mendoza jest bardzo sprawnym pisarzem, a sprawność ta wyraża się tym, w jaki sposób bawi się językiem. Dziedzic i zakonnica prowadzą ze sobą gęste od ukrytych znaczeń, podszyte erotyką rozmowy. Autor przyswoił sobie natchniony, miłosny język właściwy melodramatom, umiejętnie go trawestując. Nie tylko „słownik” nawiązuje do tego gatunku literackiego, ale także pewna teatralność zachowań bohaterów. Kiedy wysoko w górach na rękach siostry Consuelo umierał postrzelony przez policjantów rozbójnik, nie mogłam uniknąć skojarzeń ze słynną średniowieczną „Pieśnią o Rolandzie”, który to uprawiał ars moriendi. „Niewinność zagubiona w deszczu” nie jest jednak całkiem odrealniona, oderwana od rzeczywistości. We wstępie do książki autor tłumaczy, że chodziło mu również o „odtworzenie pewnego okresu najnowszej historii, który jednak wydaje się nam niezwykle odległy” (s. 5). Pojawiają się w niej zatem konkretne tropy: „potop” pustoszący Bassoraę nawiązuje wprost do serii powodzi z końca lat pięćdziesiątych XX wieku, a postacie rozbójników to literackie odpowiedniki partyzantów.

„Niewinność zagubioną w deszczu” warto czytać w ponure, jesienne wieczory (które zapewne niebawem nadejdą), bo to solidna porcja rozrywki. Swoją drogą: historia siostry Consuelo powstawała z myślą o… teatrze. Z projektu teatralnego wyszło wprawdzie długie opowiadanie, ale może warto byłoby je przenieść na deski?:)

Kryminał o smutnych ludziach

2011-09-05T20:10:00.001+02:00

J. C. Wagner „Milczenie”

Wydawnictwo Akcent

Warszawa 2011

Podobno „nie szata zdobi człowieka” i „nie ocenia się książki po okładce”. Morał płynący z tych ludowych mądrości wydaje się jasny: zewnętrzne piękno może nas zwieść na manowce, wpuścić w maliny, wyprowadzić w pole. To, co wartościowe i autentyczne, zazwyczaj kryje się „w środku”. Tymczasem pierwszy kontakt z lekturą to w dużej mierze kontakt z obwolutą właśnie. Oczywistym jest, że nawet najbardziej wyrafinowana szata graficzna nie „uratuje” publikacji w oczach wymagającego i krytycznego czytelnika, jeśli treść nie będzie spełniała jego standardów. Głęboko wierzę jednak, że książka może być przedmiotem artystycznym i dostarczać także, oprócz bodźców emocjonalnych i intelektualnych, wrażeń natury estetycznej.

Okładka powieści „Milczenie” J. C. Wagnera zahipnotyzowała mnie od pierwszego wejrzenia. Nie dzieje się na niej wiele, ale ma w sobie coś mrocznego, tajemniczego, intrygującego. Zielonkawa tafla wody, w której odbijają się drzewa, w tle rower i ledwie rozpoznawalny czerwony samochód. Odczułam lekki niepokój. Jak się później okazało, każdy z tych elementów odgrywa w opowiedzianej tu historii znaczącą rolę.

Rzecz dzieje się w Finlandii, głównie w Turku, dawnej stolicy kraju, z rzadka tylko przenosząc się do Helsinek. Trzydzieści trzy lata po tym, jak Pia Lehtinen została zgwałcona i zamordowana nieopodal swojego domu, obok miejsca, w którym stoi krzyż upamiętniający to tragiczne wydarzenie, policja znajduje rower nastolatki, Sinikki Vehkasalo. Podobieństwo do sprawy z 1974 roku wydaje się uderzające. Śledztwo prowadzi młody komisarz, Kimmo Joenta, ale niezbędna okaże się także pomoc Antsi Ketoli, świeżo co emerytowanego policjanta, dla którego zagadka śmierci Pii Lehtinen była pierwszą w karierze. Czy morderca powrócił, aby kontynuować swoje dzieło zniszczenia? – to pytanie zadają sobie wszyscy, również media. Dzięki nim o zniknięciu Sinikki dowiaduje się uczestnik wydarzeń sprzed lat, co prowokuje go do rozliczenia się z własną przeszłością i tożsamością…

„Milczenie” J. C. Wagnera to bez wątpienia kryminał, ale nie jest on klasycznym reprezentantem tego gatunku. Akcja snuje się powoli, ospale, autor drobiazgowo relacjonuje przebieg czynności śledczych. Poszlak w sprawie jest bardzo mało, więc policjanci często grzęzną w martwym punkcie. Każda z kluczowych postaci zmaga się ponadto z trudnościami, które angażują uczucia i myśli. Wagner stworzył w gruncie rzeczy opowieść o smutnych ludziach, którzy doświadczyli w swoim życiu niewyobrażalnej straty, o tym, w jaki sposób przeszłość istnieje, choć formalnie już przeminęła. Obserwujemy rodziców Sinikki, którzy próbują radzić sobie ze zniknięciem córki, oscylując między rozpaczą a nadzieją. Poznajemy matkę Pii Lehtinen, która, mimo upływu lat, nie potrafi pogodzić się z odejściem jedynego dziecka. Czy ujęcie mordercy pozwoliłoby jej zakończyć proces żałoby? Te dwie historie spaja niejako postać komisarza Kimmo Joenty – młodego wdowca pogrążonego we wspomnieniach o zmarłej żonie. Wszystko to sprawia, że „Milczenie” ma bardzo melancholijny i refleksyjny klimat. Za oryginalny pomysł uważam zabieg udzielenia głosu… sprawcy. Chociaż w kryminałach, które czytałam do tej pory, zdarzały się takie rozwiązania, żaden znany mi wcześniej autor nie poświęcił tyle miejsca i uwagi przestępcy, zagłębiając się w świat jego myśli i przeżyć. Dzięki temu, jak zauważył jeden z recenzentów, „Milczenie” staje się „niemal liryczną medytacją o winie i ponoszeniu odpowiedzialności za swoje czyny” (cytat z okładki).

Wbrew naturze (i kulturze)

2011-08-31T16:39:00.001+02:00

Oprac. zbiorowe „Wbrew naturze”

Wydawnictwo Amea

Rok wydania: 2010

Zbiór opowiadań „Wbrew naturze” współtworzą teksty autorów znanych i cenionych, m. in. A. Drotkiewicz, W. Kowalewskiego, A. Janko (z niecierpliwością czekam na kontynuację „Dziewczyny z zapałkami”, która „pisze się” od kilku lat), G. Plebanek (cenię jej „Nielegalne związki”), jak i takich, których nazwisko do tej pory nie obiło się o moje czytelnicze ucho: A. Amer, N. Bobrowskiej, M. Królika czy J. Stróżniak. We wstępie do książki jej wydawca pisze: „Starzy ludzie są brzydcy, niedołężni i kłopotliwi. Z wygodnictwa zakładamy, że staremu człowiekowi niewiele potrzeba. Postępując według tego założenia, działamy zgodnie z prawami natury. W świecie przyrody jednostka nie spełniająca już swoich biologicznych zadań jest pozostawiana samej sobie” (s. 6). W ten sposób odkrywa przed nami motyw-spoiwo tej publikacji – wbrew naturze, która skazuje „osobniki nieproduktywne” na banicję, traktuje ona o starości i przemijaniu. Chciałoby się dodać: i wbrew kulturze, zwłaszcza popularnej, gloryfikującej młodość, sprawność, zdrowie.

To już moje trzecie spotkanie z Wydawnictwem Amea – niestety spotkanie rozczarowujące. „Naga” Izabeli Szolc i „Nie ma o czym mówić” Marty Szarejko (nominowane zresztą do Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus) zostawiły po sobie dobre wrażenie, więc spodziewałam się, siłą rozpędu, kolejnej satysfakcjonującej lektury. Zwłaszcza że wydawnictwo, o którym mowa, wyspecjalizowało się, mam wrażenie, w eksplorowaniu tematów trudnych, tematów tabu – bo do takich można chyba zaliczyć w naszej kulturze bezdomność czy starość. „Wbrew naturze” jest wielogłosem w sprawie przemijania, odkrywa różne jego aspekty. Bohaterowie tych opowiadań rozpaczliwie próbują zatrzymać czas („Igor i Igor”), zdani są na cudzą opiekę („Loosing your time”), odcinają się od przeszłości i wspomnień („Władyś”), ale też odkrywają uroki bycia niewidzialnym („Nauka znikania”). Dobrze, że tak ważny społeczny problem znajduje swoje odzwierciedlenie w literaturze, ale tym razem zawiodło niestety pióro. Sporo tu tekstów przeciętnych, ale też kilka bardzo słabych (np. wspominany już „Igor i Igor”). Gdybym miała wyróżnić któryś z nich, z pewnością byłaby to krótka „impresja” pt. „Na deskach” Romana Lipczyńskiego. Autorowi udało się pokazać za pomocą barwnego i niebanalnego języka dramat osoby uczestniczącej w odchodzeniu kogoś bliskiego, a jednocześnie wprowadzić do tekstu element zaskoczenia. Oto próbka jego stylu: „Lekka była, nie ważyła prawie nic. Zostało z niej tylko ciało. Cały ciężar to dusza. Ale ona opuściła Henię dawno, dawno temu. No, czasem wracała. Jak ptak przyfruwała. Wchodziła w nią na chwilę, zdawało się, że nagle mówi z sensem, rozumie, wie, myśli, pamięta. Szkoda, że jej w takich chwilach nie podnosiłem. Na pewno ważyła więcej. O duszę. Ale ten ptak przylatywał rzadko, coraz rzadziej. W końcu przestał” (s. 93).

Cóż mogę powiedzieć: opowiadanie jako gatunek literacki po raz kolejny nie przekonało mnie do siebie. Być może jest to wynikiem pewnych jego ograniczeń (myślę, że trzeba być pisarzem pierwszej klasy, żeby „zmieścić” swój przekaz w krótkiej formie), być może słabości (czy też przeciętności) wielu utworów zawartych w tym tomie. A może literackie antologie tematyczne to w ogóle zły pomysł?

P.S. Warto podczas lektury zwrócić uwagę na zamieszczone w książce fotografie autorstwa Romana Lipczyńskiego!

Przewodniki dwa

2011-08-23T20:10:00.003+02:00

Za sprawą warszawskiego Wydawnictwa Nowy Świat ukazały się w tym roku na polskim rynku dwa nietypowe przewodniki – po Turcji i Nowym Jorku. Dlaczego zaliczam je do propozycji niestandardowych? Ponieważ bardzo silnie naznaczone są osobowością i biografią ich twórców. Żaden z nich nie pretenduje do miana obiektywnego opisu rzeczywistości, wręcz przeciwnie – próbują raczej odzwierciedlić taki stan rzeczy, jakim zapamiętały i odczuły go autorki (i jeden autor). Nie znajdziemy tu strumienia „twardych faktów” – rozbudowanej analizy historycznej czy architektonicznej. Jeśli mowa w nich o muzeach, pomnikach, ulicach czy parkach, to raczej z perspektywy tego, jakie znaczenie społeczne mają one dla współczesnych mieszkańców i turystów. Każdemu z przewodników nadano inną formułę, dlatego warto przyjrzeć się im z osobna. Łączy je jednak to, że stanowią świetne uzupełnienie informacji z tradycyjnych publikacji tego typu. Być może trudno byłoby zaplanować podróż wyłącznie w oparciu o zawarte w nich wskazówki, ale jednocześnie są one tak cenne i pożyteczne, że warto wziąć je pod uwagę.

„Co za szczęście móc powiedzieć: jestem Turkiem”[1]

A. Bromberek, A. Wielgołaska „Turcja. Półprzewodnik obyczajowy”

Wydawnictwo Nowy Świat

Warszawa 2011

Półprzewodnik obyczajowy po Turcji, autorstwa Agaty Bromberek i Agaty Wielgołaskiej, to książka barwna, różnorodna i pełna sprzeczności – tak jak kraj, którego dotyczy. Trudno jednoznacznie określić gatunek, jaki reprezentuje – nie jest to typ przewodnika, jakie znamy, choć oprowadza nas po Turcji, ani reportaż, choć bez wątpienia zawiera relację z miejsca, które autorki bezpośrednio poznały (i pokochały). Najprościej można powiedzieć, że to solidna porcja „Turcji w pigułce”, swoista „instrukcja obsługi”. Co ciekawe, nie znajdziemy tu opisów zabytków, map, podpowiedzi, co należy zwiedzić. Autorki próbują za to wyodrębnić esencję tureckiej mentalności, zrozumieć „turecką duszę”, przedstawić sposób życia, styl pracy i codzienne funkcjonowanie współczesnych mieszkańców tego rozległego i niejednorodnego kraju. Obydwie Agaty związały się z Turcją zawodowo i przez kilka lat tam mieszkały (lub mieszkają do dziś). Ich doświadczenia i wnioski są oczywiście „skażone” perspektywą „przybysza”, ale takie zdystansowanie ma niezaprzeczalne zalety – pozwala wyraźniej dostrzec różnice kulturowe. Ten rodzaj wiedzy – o tym, co łączy i o tym, co dzieli, przyda się zarówno „turystom wakacyjnym”, którzy spędzą dwa tygodnie w Stambule czy Alanyi, jak również tym, którzy planują zostać w Turcji na dłużej, na przykład ze względów zawodowych. Jakie konkretnie informacje zawiera ten półprzewodnik obyczajowy? Swoją przygodę z „tureckością” rozpoczynamy od poznania… autorek. Uważam, że to dobry zabieg, bowiem możemy dzięki temu ocenić, czy są one dla nas, jako „turkolożki”, wiarygodne. Główna część publikacji oscyluje, z jednej strony, wokół kwestii pragmatycznych, takich jak: ruch drogowy, wynajem mieszkania, targowanie się, podróżowanie, załatwianie formalności w urzędach czy komunikowanie się, z drugiej strony zaś wokół zagadnień trudnych, niejednoznacznych i kontrowersyjnych, a przez to często podlegających stereotypizacji: islam, polityka, wojsko, relacje między płciami. Wszystko to okraszone jest refleksjami na temat codziennego życia Turków i Turczynek: tego jak jedzą, mówią, pracują, ubierają się, mieszkają, bawią się, a nawet dbają o higienę. Chociaż rozdziały książki są stosunkowo krótkie, autorkom udało się zasygnalizować najważniejsze problemy, trendy, wątpliwości. W sprawach dyskusyjnych, takich jak religia, przemoc wobec kobiet, konformizm czy konserwatyzm obyczajowy, nie starały się udzielać jednoznacznych odpowiedzi, bo to zadanie dość karkołomne, a raczej pokazywać wielowymiarowość zjawiska. Zainteresowany pogłębieniem tematu czytelnik z pewnością sięgnie po dodatkowe lektury. Chciałoby się mieć na półce w domu takie „instrukcje obsługi” innych narodowości i sięgać po nie w razie potrzeby. Żeby uświadomić sobie jednak, jak trudno je napisać, wystarczy odpowiedzieć sobie na pytanie: jak wyglądałby mój półprzewodnik obyczajowy po Polsce?

Jeśli by uznać, że kryterium sukcesu publikacji, pretendującej do miana (pół)przewodnika, jest zróżnicowany, zniuansowany i niejednoznaczny obraz kraju, pozostający po lekturze w głowie czytelnika, to śmiało można powiedzieć, że Agata Bromberek i Agata Wielgołaska osiągnęły sukces. Polecam ich wspólne „dziecko” wszystkim podróżnikom, którzy chcą „wczuć się” w atmosferę Turcji, unikając jednocześnie zawiłych, naukowych analiz.

P.S. Lektura tej książki sprawiła, że trochę inaczej – pełniej, z większym zrozumieniem – myślę teraz o książkach Orhana Pamuka czy Elif Safak, które w niedalekiej przeszłości czytałam. Choćby dlatego warto było!

„In New York, concrete jungle where dreams are made of…”[2]

A. Radziejowska, M. Rygielski „Nowy Jork. 101 miejsc, które musisz zobaczyć”

Wydawnictwo Nowy Świat

Warszawa 2011

Nowy Jork – miasto-symbol, miasto-legenda, miasto-dżungla. Najludniejsza metropolia Stanów Zjednoczonych, która nigdy nie śpi. Muzea, kawiarnie, kluby muzyczne, parki. Chinatown i SoHo. Ogrom atrakcji, które przyprawiają o zawrót głowy, zwłaszcza debiutującego w USA turystę. Publikacja autorstwa Anety Radziejowskiej i Marka Rygielskiego wskazuje 101 miejsc, które trzeba, zdaniem autorów, zobaczyć w Nowym Jorku. Zabierają nas oni w podróż śladami, które sami tu wydeptywali. Jest to bowiem przewodnik bardzo subiektywny, prywatny, niemal intymny. Zamiast historycznych i geograficznych opisów, królują tu ciekawostki, anegdoty, filmowe skojarzenia, a nade wszystko praktyczne wskazówki. Gdzie można kupić tańsze o połowę bilety na musical na Broadway’u? Kiedy będzie remontowana korona Statui Wolności? Ile kosztuje bilet wstępu do Metropolitan Museum of Art? Jak tam dojechać? – na te i wiele innych pytań znajdzie czytelnik odpowiedzi w tej książce. Każdy ze 101 mini-rozdziałów zbudowany jest według podobnego schematu: czarno-białe zdjęcie – notatka – informacje o adresie, stronie internetowej, cenie, godzinach otwarcia, dojeździe. Na końcu – alfabetyczny spis miejsc (bardzo przydatny!), mapy i kilkanaście kolorowych fotografii. Taka forma, w połączeniu z potoczną, bezpośrednią i osobistą narracją sprawiła, że czyta się ten przewodnik lekko i przyjemnie, niczym wciągającą lekturę. Autorzy nie ulegli pokusie tworzenia hierarchii atrakcyjności czy też ważności miejsc, o których piszą. Na równych prawach sąsiadują tu pomniki, parki, muzea, ulice, kościoły, mosty, domy towarowe, restauracje, księgarnie, bary szybkiej obsługi. Czemu bowiem obecność sklepów Ricky’s, w których można kupić tęczowe peruki, sztuczne rzęsy, przebrania i kosmetyki „halloweenowe” czy butiku Doggystyle z ubrankami, biżuterią i zabawkami dla psów miałaby w mniejszym stopniu definiować charakter tego miasta niż nobliwe zabytki – zdają się pytać? Radziejowska i Rygielski pomyśleli nawet o łowcach autografów, podpowiadając, gdzie najczęściej można spotkać celebrytów. I szkoda tylko, że w żadnej mierze nie mamy okazji poznać autorów, dowiedzieć się, co ich z Nowym Jorkiem połączyło, dało im podstawy do tego, żeby oprowadzać czytelników po „Wielkim Jabłku”. Tej informacji zdecydowanie zabrakło na okładce. Polecam!

[1] Fragment „Naszej przysięgi”, recytowanej przez uczniów każdego dnia przed rozpoczęciem zajęć (s. 67).

[2] Jay-Z feat. Alicia Keys „Empire State of Mind (New York)”.

Podróż naukowa

2011-08-18T22:44:00.002+02:00

O. Sacks „Wyspa daltonistów i wyspa sagowców”

Wydawnictwo Zysk i S-ka

Poznań 2000

„Wyspa daltonistów i wyspa sagowców” O. Sacksa to urocza książeczka, która sprawiła, że poczułam się tak niesamowicie jak wtedy, kiedy z wypiekami na twarzy czytałam, jako dziecko, „W 80 dni dookoła świata” J. Verne’a i „Przypadki Robinsona Crusoe” D. Defoe. Odnalazłam w niej to wszystko, co tak fascynowało mnie w lekturach z dawnych lat: egzotykę, przygodę, impuls dla wyobraźni, aprobatę dla pasji podróżowania i odkrywania świata. Z tą tylko różnicą, że fikcja literacka ustępuje tu miejsca relacjom z autentycznych podróży naukowych. Na publikację składają się w zasadzie dwa odrębne teksty, opisujące niezależne od siebie wyprawy autora do Mikronezji – pierwszą, w towarzystwie Knuta Nordby’ego, norweskiego naukowca (całkowitego daltonisty) i Roberta Wassermana, oftalmologa (okulisty), oraz drugą, na zaproszenie Johna Steele’a, dawnego kolegi – neurologa. Dobór współpracowników nie był oczywiście przypadkowy, bowiem Sacks poszukiwał na wyspach Pingelap, Pohnpei, Guam oraz Rota odpowiedzi na pytanie: jak wygląda życie osób dotkniętych achromatopsją oraz chorobą zwaną lytico-bodig w społecznościach, w których zaburzenia te mają charakter endemiczny (utrzymują się wśród ludności na danym obszarze przez dłuższy czas)? Skomplikowane? Hermetyczne? „Nie dla mnie”? Tylko na pierwszy rzut oka. Sacks uprawia bowiem gatunek, który nazwałabym „gawędą naukową”. Jest w nim tyle entuzjazmu dla spotkanych ludzi, krajobrazów, zjawisk, a jednocześnie swobody w posługiwaniu się językiem literackim, że nie pozostaje nic innego, jak tylko dać się ponieść jego narracji i własnej fantazji.

Autor „Wyspy daltonistów i wyspy sagowców” jest uznanym neurologiem i psychiatrą, a także popularyzatorem wiedzy. Międzynarodowej sławy przysporzyła mu praca z pacjentami pogrążonymi w stanie całkowitego letargu, w których rozpoznał ofiary pandemii śpiączkowego zapalenia mózgu, szalejącej w Europie w latach 1916-1927. Dzięki zastosowaniu eksperymentalnego leku wielu z nich doznało „przebudzenia” (taki tytuł nosi książka Sacksa, w której dzieli się swoimi doświadczeniami oraz film z Robertem De Niro i Robinem Williamsem, nakręcony na jej podstawie). Wspominam o tych fragmentach biografii po to, aby podkreślić, z jak twórczą i ciekawą osobowością mamy do czynienia. Tym bardziej cieszy fakt, że Sacks, mimo ustalonej pozycji w świecie naukowym, wciąż poszukuje nowych wyzwań. I że sprawia mu to taką radość!

Amerykański neurolog wspomina, że wyspy, jako niepowtarzalne siedliska różnych form życia, fascynowały go od zawsze. Kiedy więc dowiaduje się na przykład, że na Pingelap żyje społeczność, w której co dziesiąty mieszkaniec „cierpi” na całkowity daltonizm (statystycznie zdarza się on u jednego na ok. 40 tyś. ludzi) wie, że podróż w tę część świata jest tylko kwestią czasu. Sacksa interesuje wszystko – od pochodzenia geologicznego wysp koralowych począwszy, poprzez bogactwo ich flory i fauny, a na historii, tradycji i kulturze regionu skończywszy. Czytelnik otrzymuję esencję zdobytej przez autora wiedzy, podaną w sposób przystępny i, co ważne, pozbawiony specjalistycznego żargonu. Ciekawostka goni tu ciekawostkę, a ja co pół strony miałam ochotę krzyczeć „heureka!”. Irytowałam się razem z badaczem, kiedy po wielu godzinach lotu nie pozwolono mu opuścić maszyny na atolu Johnston – dzięki temu incydentowi dowiedziałam się, że amerykańskie wojsko zamienia takie rajskie miejsca jak to w ekologiczne pustynie (próby nuklearne, składowanie gazu musztardowego); „uczestniczyłam” z bohaterami w ceremonii przygotowywania i konsumowania lokalnej specjalności – płynnego ekstraktu roślinnego o nazwie sakau; wzruszałam się, kiedy mieszkańcy wysp z achromatopsją otrzymywali okulary słoneczne i daszki, szczęśliwi, że ich codzienne funkcjonowanie stanie się znośniejsze.

Nie brakuje także w książce amerykańskiego naukowca refleksji na temat tego, czym jest zdrowie i choroba, norma i patologia oraz pytań o granice między tymi kategoriami. Świat chorego z całkowitą ślepotą barwną może wydawać się uboższy, niepełny. Sacks pokazuje, że takie myślenie jest nie tylko krzywdzące, ale i nieprawdziwe. Kiedy Oliver, Kurt i Bob przybywają na Pingelap, pytają swojego przewodnika, daltonistę, o to, czy potrafi odróżnić żółtego, gotowego do spożycia banana od tego zielonego, niedojrzałego. „W odpowiedzi James podszedł do bananowca i po chwili wrócił z uważnie wybranym jaskrawozielonym bananem dla Boba. Bob go obrał; zdziwił się, że skórka tak łatwo odchodzi. Pierwszy kęs przełknął ostrożnie, ale resztę zjadł w pośpiechu. Widzisz – powiedział James – nie musimy polegać na kolorze. Patrzymy, dotykamy, wąchamy, wiemy; bierzemy pod uwagę wszystko, podczas gdy inni ludzie patrzą tylko na kolor” (s. 45). Paradoksalnie więc okazuje się, że „ułomność” może przyczynić się do głębszego, wielozmysłowego poznania świata, a „pełnosprawność” do „lenistwa poznawczego”.

Egzotyczny ląd, wrażliwy, empatyczny, ciekawy ludzi i świata autor, który potrafi swoje myśli i obserwacje zgrabnie przelać na papier – nic więcej do czytelniczego szczęścia mi nie potrzeba. Zapraszam zatem do udziału w podróży na wyspy Mikronezji – ja, choć już stamtąd wróciłam, nadal pozostaję tam myślami.

„Last minute”

2011-08-15T20:59:00.002+02:00

S. Kubryńska „Last minute”

Wydawnictwo Nowy Świat

Warszawa 2011

Czas letnich wojaży jeszcze nie minął, może więc warto zaopatrzyć się w powieść „Last minute”, spakować ją do walizki razem z mapą i przewodnikiem? Sylwia Kubryńska, debiutująca tą książką, podjęła temat, który nie znalazł chyba jeszcze do tej pory odzwierciedlenia w polskiej literaturze. Nieznana jest mi skala zjawiska, o którym pisze autorka, ale zapewne debatują nad tym socjologowie. Jeśli wybierasz się, Droga Czytelniczko, w podróż do ciepłych krajów (Egipt, Tunezja, Turcja), jesteś w grupie wysokiego ryzyka. Zapewne, jak wiele twoich poprzedniczek, nie przewidziałaś tego w swoich planach. Tymczasem twoje „habibi” już tam jest.

Główna bohaterka książki „Last minute”, Agnieszka Susenbach, oraz Zuzanna, jej przyjaciółka, reprezentują pokolenie młodych, wykształconych, aktywnych Polek. Agnieszka znajduje się właśnie w trudnym momencie swojego życia. Dręczą ją niepokojące bóle głowy, szef informuje o zwolnieniu z pracy, a „partner”, „odbity” wcześniej innej kobiecie, przeskoczył właśnie na nowy „kwiatek”. Mimo dość jednoznacznych dowodów jego zdrady, dziewczyna nie potrafi zdecydowanie powiedzieć „nie” – nadal gotuje mu obiady i przechowuje go w swoim mieszkaniu. Wycieczka do Tunezji, którą proponuje jej Zuzanna, zatroskana o kondycję psychiczną przyjaciółki, ma być odskocznią od przytłaczającej rzeczywistości, lekiem „na całe zło”. Lekiem, jak się okazuje, bardzo skutecznym.

„Tunezyjskie wakacje, zabawa, komplementy, egzotyczny romans. Cudowne chwile z bajki. Kwiaty u stóp. Obłędny seks. Ile tu radości dla dziewczyny! Kupujesz last minute, lecisz trzy godziny i masz – katalog rozkoszy. Wszystko to nowe, egzotyczne, świetne dla chwilowej zabawy. A potem walizka, samolot, good bye, beslema!” (s. 235). Kiedy Agnieszka poznaje przystojnego, gotowego uznać ją za boginię Araba, świat wokół przestaje istnieć. Haithem wypełnia jej czas i myśli. Zwiedzanie, plażowanie – cóż to za katorga dla zakochanej kobiety! Główna bohaterka rozkwita przy swoim kochanku, czuje się piękna i wyjątkowa. Emocje sięgają zenitu, a tymczasem zbliża się koniec wyjazdu. Agnieszka podejmuje wówczas zaskakującą decyzję, która uruchomi lawinę nieoczekiwanych zdarzeń…

„Wy – mówi do Anglika – wy im tego nie dacie. Wy nie umiecie. A to takie proste – śmieje się Arab – takie proste. Kobieta lubi usłyszeć komplement. Że oczy ma ładne – to na początek. Drugi komplement, to włosy. Włosy masz piękne, to naturalne? Ona mówi, że tak, w to trzeba uwierzyć. Z zachwytem dotknąć, powiedzieć „ach”…! – tu Arab się zaniósł od śmiechu. A potem, uspokoiwszy się, ciągnął dalej: skóra gładka, lśniąca… atłasowa. Tak jak… – pstryknął palcami – …jak na brzoskwini. Biała kobieta to chce usłyszeć. Przyjeżdża tu po to. Po to przywozi swój portfel, rozumiesz?” (s. 250). Główny wątek powieści Kubryńskiej odnosi się do zjawiska seks-turystyki. Wzrost niezależności kobiet, również w sferze ekonomicznej, spowodował, że wkroczyły one na pole aktywności, do tej pory kojarzone raczej z męską obyczajowością. Atmosfera wakacji, rozluźnienie norm postępowania, bajeczne plaże, alkohol wliczony w cenę, przystojny adorator – i przepis na romans gotowy. Nie jestem tylko pewna, czy słowo „seks-turystyka” właściwie oddaje charakter tych relacji. Mam nieodparte wrażenie, że nie o seks tu głównie chodzi, lecz o słowa, gesty, spojrzenia, dotyk. Słowa, które uskrzydlają; gesty i spojrzenia, które przyprawiają o dreszcz; dotyk, który jest słodką obietnicą. Dlaczego tak łatwo dają się zwieść tanim komplementom, wystudiowanym pozom, ogranym schematom? A może świadomie konsumują to, co im się przytrafia, niczym produkt z krótkim termin przydatności do spożycia? Próba odpowiedzi na te pytania przenosi nas w obszar kobiecego poczucia własnej wartości, a to temat – studnia bez dna. Autorka zdaje się sugerować, i ma w tym sporo racji, że łatwość, z jaką płeć piękna angażuje się w egzotyczne, urlopowe związki, jest pochodną braku samoakceptacji, zdrowego egoizmu. Rodzi się jednak pytanie: kto ma nas tego nauczyć? Nieobecni ojcowie? Sfrustrowane matki? Główna bohaterka, Agnieszka, boryka się na przykład z trudnym dzieciństwem, w którym zabrakło poczucia bezpieczeństwa, wzajemnego szacunku, miłości. W którymś momencie sama stwierdza: „(…) my (…) mamy TO w genach. ULEGŁOŚĆ. A naszą uległość wbiły nam do głowy nasze matki. A ojców to w ogóle zabrakło” (s. 68). W efekcie przeglądamy się, niczym w lustrze, w oczach naszych mężczyzn i to, co widzimy, przyjmujemy za prawdę. Pół biedy, jeśli zagnieździł się w nich zachwyt.

Książka „Last minute” Sylwii Kubryńskiej oparta jest na klasycznym schemacie romansu. Ja osobiście nie przepadam za tym gatunkiem, ale ta lektura próbuje być też czymś więcej, co „uratowało ją dla mnie”. Nie wszystko w tej sferze „nadbudowy” pisarce jednak wychodzi. Zakończenie jest zupełnie nieprawdopodobne – nagle, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, w życiu osobistym bohaterki wszystko się układa, łącznie z pogmatwanymi relacjami rodzinnymi. Język powieści często ociera się o kicz, ale autorka potrafi zaskoczyć też zgrabną frazą, udanym porównaniem, ciętą ripostą. Z szerokim uśmiechem przyjęłam natomiast zgryźliwy portret Polaków za granicą, jaki odmalowała Kubryńska. Zaściankowi, ale z manierami światowców; w obcym kraju, który chcieliby widzieć zorganizowany w przewidywalny sposób; wpatrzeni w ekraniki telefonów i laptopów, mimo że wokół „pręży się” oszałamiająca natura. „A ludzie z mojej codzienności, ci z mojego kraju, z mojej ulicy, z mojego podwórka – jak przypomnienie rzeczywistości – tylko mnie drażnili (…). Uciekali od Arabów, manifestując swoją niechęć. Co za logika? Przyjechali do nich obrażeni na to, że tu są! A gdzie się, Polaku, ruszysz, tam ci przeszkadza, że to nie Polska? A gdzie Polska? Wszędzie tam, gdzie nie ma nikogo innego?” (s. 159).

Wysoki (biały) człowiek

2011-08-10T09:02:00.003+02:00

C. Hooper „Wysoki. Śmierć Camerona Doomadgee”

Wydawnictwo Czarne

Wołowiec 2010

Historia stosunków białych kolonizatorów Australii z czarnymi – rdzenną ludnością tego kontynentu, jest historią przemocy, ucisku i grabieży. Kolejne pokolenia Aborygenów przekazują sobie opowieść o krwawym Czasie Dzikości i nie mniej okrutnym (choć w inny sposób) Czasie Misji. Książka „Wysoki. Śmierć Camerona Doomadgee” C. Hooper stanowi w istocie ważny głos w dyskusji o zgubnych skutkach kolonializmu, „odczarowuje” przeszłość, zapełnia białą plamę. Po raz kolejny uderza mnie to niezachwiane przekonanie Europejczyka (czy już tylko historyczne? – wątpię), że jako przedstawiciel wyższej kultury i lepszej rasy ma prawo zagarniać ziemię, wykorzystywać miejscową ludność, implementować swój aparat pojęciowy, system wartości, zbiór reguł życia społecznego. Z drugiej strony z podziwem myślę o tym, jaki ogromny „przełom mentalny” dokonał się w świadomości społeczeństw od czasów epoki imperiów kolonialnych, że w odniesieniu do tamtego okresu potrafimy użyć obecnie sformułowań „barbarzyństwo”, „paternalizm”, „europocentryzm”. Trudno jednak triumfować. Książka Hooper pokazuje, że we współczesnej Australii Historia ciągle znaczy, waży. Podziały rasowe są tu niezwykle żywe, a kilkusettysięczna społeczność Aborygenów (ich liczba stale maleje) zmaga się z plagami bezrobocia, alkoholizmu, przemocy domowej. Otwarta pozostaje także kwestia tego, czy i jak zadośćuczynić im za krzywdy, których doznawali.

Kiedy czytam o Palm Island, leżącej pomiędzy wybrzeżem stanu Queensland (północno-wschodnia Australia) a Wielką Rafą Koralową, wyobrażam sobie rajskie okoliczności przyrody. Wyspę zamieszkuje ok. 2,500 osób, głównie Aborygenów, co czyni ją jednym z największych skupisk rdzennej ludności w Australii. To właśnie tutaj rozegrały się wydarzenia opisane przez C. Hooper. 19 listopada 2004 roku starszy sierżant Chris Hurley zatrzymał Camerona Doomadgee za zakłócanie porządku publicznego (obrażanie policjanta). Młody Aborygen został przewieziony na posterunek, a po kilkudziesięciu minutach, w tajemniczych okolicznościach, zmarł w celi. Biegli lekarze sądowi dopatrzyli się złamania żeber, przebitej, w zasadzie przepołowionej wręcz o kręgosłup wątroby i podbitego oka. Hurley konsekwentnie twierdził, że rozległe obrażenia powstały w trakcie upadku na progu komisariatu. Lokalna społeczność wiedziała z kolei swoje – Cameron doznał ich w wyniku pobicia. Australijska pisarka i dziennikarka szczegółowo rekonstruuje w swoim reportażu dalsze losy tej historii i jej bohaterów (a znalazły one swój finał w sądzie), wyjaśniając mechanizmy prawne, dociekając przyczyn, kreśląc tło społeczne i przybliżając czytelnikowi bogatą kulturę rdzennej ludności kontynentu. Sprawa „Chris Hurley contra rodzina Camerona” wywołała niezwykle silne emocje wśród mieszkańców wyspy i policjantów, sięgając nawet kręgów rządowych. Obnażyła ona iluzoryczność asymilacji czarnych i trwałość uprzedzeń białych. Skupiły się w niej, jak w soczewce, najważniejsze „problemy rasowe” współczesnej Australii.

Bolesna, wciąż żywa Historia odsłania na małej wysepce Palm Island swoje tragiczne oblicze. Na początku XX wieku władze stanowe uczyniły z niej misję, rezerwat i zakład karny „pod chmurką” w jednym. Umieszczano tu „niepokornych” Aborygenów. Nietrudno było zasłużyć na taką etykietę. Udział w tradycyjnych obrzędach religijnych, domaganie się zapłaty za pracę, mieszany związek – każde z tych „wykroczeń” zasługiwało na karę zesłania. „Tropikalnym łagrem” (s. 21) zarządzał biały (oczywiście!) kurator, który dzierżył pełnię władzy. Nic nie mogło odbyć się bez jego zgody – nawet pobranie pieniędzy z konta. Całkowite ubezwłasnowolnienie potęgowało tylko rozpacz rdzennej ludności – jej pierwotną przyczyną było oderwanie od kultury ich ziemi. C. Hooper pisze o tym tak: „(…) aborygeńską tożsamość określa ich ziemia, czarni postrzegają samych siebie wyłącznie w związku z ziemią. Jej brak oznacza brak Snu, a to utratę tożsamości i poczucia sensu” (s. 65). Australijska dziennikarka nazywa Palm Island nie tylko „tropikalnym łagrem”, ale także „wyspą skradzionych dzieci” (s. 66). I tu mała dygresja. Kiedy pierwszy raz w życiu usłyszałam o biografii Marielli Mehr, szwajcarskiej pisarki i poetki pochodzącej z grupy Jeniszów (szwajcarskich Romów), przeżyłam szok. Szwajcaria jako państwo, które rozwiązuje „problem cygański”, odbierając dzieci rodzicom i umieszczając je w sierocińcach, szpitalach psychiatrycznych, rodzinach zastępczych? – to nie mieściło się w głowie. A jednak. Angelika Kuźniak w bardzo ciekawym artykule na ten temat[1] pisze, że taka polityka trwała do lat 70-tych XX wieku! Australia to pod tym względem przypadek bliźniaczy. Szacuje się, że w latach 1910-1970 od jednej dziesiątej do jednej trzeciej aborygeńskich dzieci spotkał taki sam los! Dopiero w 2008 r. tzw. Skradzione Pokolenie doczekało się przeprosin ze strony premiera Kevina Rudda za prześladowania i dyskryminację.

Brutalna i krwawa kolonizacja, przesiedlenia (oderwanie od ziemi), przymusowa asymilacja, systematyczna utrata podmiotowości, poczucia sensu i sprawiedliwości – to „musiało” doprowadzić Aborygenów na skraj przepaści. Współczesne skupiska rdzennej ludności (wielkomiejskie slumsy na południu kraju i małe wyspy północno-wschodniego wybrzeża) zalewa fala biedy, bezrobocia, uzależnień, przemocy. W tym kontekście C. Hooper próbuje odpowiedzieć na pytanie: dlaczego młody, zdolny policjant z „porządnego domu” wybiera sobie (bo trzeba podkreślić, że był to świadomy wybór!) na miejsce służby taki rejon kraju, z którego wszyscy inni funkcjonariusze próbują się jak najszybciej wydostać? Co nim kierowało – ideały (chęć przezwyciężenia swojego rasizmu) czy też może interes własny (praca w takim miejscu gwarantuje szybki awans zawodowy)? Czy „jak się wejdzie między wrony, trzeba krakać tak jak one” – odpowiadać agresją na frustrację, przemocą na przemoc? Hooper przez cały czas trwania śledztwa i procesu przygląda się Chrisowi Hurleyowi – doprowadził do śmierci Camerona czy był to nieszczęśliwy wypadek? Myślę, że autorka nie wierzy w drugą wersję wydarzeń. Z czasem jej relacja staje się coraz bardziej emocjonalna, w tekście pojawiają się częściej wrażenia zabarwione oceną. Poczucie solidarności ze zrozpaczoną, a jednocześnie pogodzoną z losem rodziną, nie daje jej wewnętrznego spokoju. Oburza się, kiedy policjanci, stojący murem za swoim kolegą, „zakłamują” rzeczywistość, odwracają perspektywę, ustawiając siebie w roli ofiar, dyskryminowanej mniejszości w kontraście do Aborygenów – bezkarnej większości.

Jaki wyrok wydał sąd? Przewidywalny. Biały sędzia, biała ława przysięgłych, biały policjant-bohater ludowy, pełniący służbę w niebezpiecznych zakątkach kraju. Hooper z żalem pisze: „Pragnęłam lepiej poznać swój kraj i mam teraz za swoje. Dowiedziałam się więcej, niżbym chciała” (s. 277). „Wysoki. Śmierć Camerona Doomadgee” to dla mnie australijskie „Z zimną krwią” Trumana Capote (choć dostrzegam też oczywiście różnice) – może nie tak wybitne, ale z pewnością bardzo dobre.

[1] http://wyborcza.pl/1,76842,9580787,Mariella_Mehr__Raz__dwa__trzy__dzisiaj_umrzesz_ty.html

Po prostu SŁOŃ

2011-08-08T08:01:00.000+02:00

Dziś, na dobry początek tygodnia, refleksja na temat (auto)akceptacji.

Dać sobie prawo do istnienia – takie do bólu prawdziwe, szczere, niezbywalne, niezależne od tego, co myślą, czują i mówią inni, to wielka i trudna sztuka. Zbyt często za fasadą dobrego samopoczucia kryją się „demony”. Zainspirowana książką „Jak rozwinąć skrzydła” Piotra Fijewskiego (W.A.B, 2009), postuluję dzisiaj: BĄDŹMY SŁONIAMI!!! Autor potraktował to sympatyczne zwierzę jako wzór do naśladowania. Dlaczego? Wyjaśni to cytat:

„Słoń istnieje w sposób mocny i jednoznaczny, nie budzący wątpliwości. Inni muszą liczyć się z jego istnieniem:

- słoń jest wielki (zajmuje sobą dużo miejsca),

- słoń jest bardzo ciężki (jest dużym obciążeniem),

- słoń jest powolny (zajmuje sobą dużo czasu).

Słoń jest tym, kim jest, mimo reakcji innych (nie jest uległy):

- słoń jest niezgrabny w działaniu (inni mogą się niecierpliwić),

- słoń ma kształty niezbyt proporcjonalne (inni mogą nie akceptować jego urody),

- tylko słoń ma trąbę (inni mogą nie aprobować jego oryginalności),

- słoń ma grubą skórę (inni mogą być niezadowoleni, że nie wczuwa się w wystarczający sposób w ich potrzeby i nie spełnia ich oczekiwać).

Słoń nie jest agresywny:

- słoń ma łagodne usposobienie,

- słoń jest roślinożerny.

Słoń potrafi bronić siebie i swoich praw:

- słoń jest dobry i pomocny, jeśli inni go dobrze traktują,

- słoń ma wielką siłę, o której wie on i inni,

- słoń używa siły tylko wtedy, gdy jego podstawowe interesy są zagrożone,

- słoń używa siły wyłącznie po to, by się bronić” (s. 37-38).

Miłego dnia wszystkim słoniom życzę:)

Z powrotem w domu!

2011-08-02T11:52:00.001+02:00

Powróciłam z wakacyjnych wojaży na łono ojczyzny cała i zdrowa:) Rumunia zdobyta? Nie ośmielam się tak twierdzić. Chociaż pokonaliśmy setki kilometrów, mapa pozostaje bezwzględna – ogarnęliśmy tylko zachodni kawałek kraju, rozciągający się pomiędzy granicą a linią miast Oradea – Hunedoara – Targu Jiu – przełom Dunaju. Mniej więcej połowę wyjazdu spędziliśmy w górach Retezat, chociaż niestety, ze względu na moje chore kolano i, co tu ukrywać, słabą w tym roku formę, nie mogliśmy pozwolić sobie na szarżowanie:) W pamięci z pewnością pozostanie mi noc spędzona pod namiotem nad jeziorem Bucura, największym polodowcowym jeziorem rumuńskim, na wysokości 2,040 m – jeszcze nigdy nie doświadczyłam takiej siły wiatru! Targał on namiotami na wszystkie strony, niektóre nie wytrzymywały takiego naporu i składały się jak domki z kart. Nasz ocalał, ale nie powiem, żeby ta noc należała do spokojnych:) Ciepło myślę też o campingu górskim, położonym ok. 1h drogi od Cabana Petrele (w dół), na którym spędziliśmy dwie noce. Warunki pozostawiały wiele do życzenia, ale właściciele byli tak przemiłymi ludźmi, że bez żalu przymykało się oko na pewne niedostatki. Góry Retezat przypominają trochę nasze Tatry, trochę Bieszczady. Z jednym wyjątkiem – innego turystę spotyka się raz na jakiś czas albo w ogóle. Można tu odpocząć od zgiełku i nacieszyć oko piękną przyrodą. Długo mogłabym jeszcze pisać o moich wrażeniach z podróży, ale to w końcu blog o książkach…

Przyznaję bez bicia, że dobrze mi było bez komputera, chociaż parę razy podglądałam przez internet w komórce, co dzieje się na blogu:) Czasu na czytanie, tak jak przewidywałam, miałam niewiele, dlatego nadrabiam teraz intensywnie zaległości. Jestem właśnie w trakcie lektury książki J. Morawieckiego „Łuskanie światła. Reportaże rosyjskie” – recenzja już wkrótce. Pożeram także wzrokiem wpisy na Waszych blogach, które pojawiły się podczas mojej nieobecności. Mimo wszystko dobrze być w domu:)

Wyjeżdżam na upragnione wakacje!!!

2011-07-15T15:47:00.000+02:00

Destynat: góry Retezat w Rumunii. Po drodze: Budapeszt, Oradea. Przy okazji: Sybin i Braszów. Plany są giętkie, wiele może się jeszcze zmienić. Ocenimy na miejscu:)

Znikam więc z blogowego życia na dwa tygodnie. Myślę, że niewiele będę czytać, a już z pewnością nie będę szukać miejsca z dostępem do Internetu – góry mają przez ten czas absolutne pierwszeństwo!:) Być może poznam, dzięki odstawieniu komputera, rozmiary mojego uzależnienia:) Ściskam wszystkich czytelników i do zobaczenia po powrocie! Miło będzie wtedy nadrabiać zaległości…:)

Nieudanie o wykluczeniu (choć temat ważny) („Nieobecni” B. Żurawieckiego)

2011-07-15T10:49:00.004+02:00

B. Żurawiecki „Nieobecni”

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Warszawa 2011

Przeczytałam, nie zrozumiałam i nie zaakceptowałam – pomysłu autora, zastosowanych przez niego rozwiązań fabularnych i zabiegów stylistycznych. Tytułem usprawiedliwienia dodam, że książki, które wprowadzają do literatury „niewidzialnych”, zazwyczaj mogą liczyć na moją życzliwość i przychylność, nawet jeśli nie porażają finezją. Do takich lektur zaliczam między innymi „Prowadź swój pług przez kości umarłych” O. Tokarczuk czy też „Nie ma o czym mówić” M. Szarejko (nominowanej swoją drogą do Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus). Niewidzialni to ludzie, którzy z racji wieku, orientacji seksualnej, statusu materialnego, przekonań religijnych, narodowości czy stanu zdrowia, funkcjonują na marginesie społeczeństwa bądź – po prostu – znajdują się w mniejszości i przez to ich głos nie jest na co dzień słyszalny. Powiastkę B. Żurawieckiego można z pewnością zaliczyć do tego nurtu, ale jest to, moim zdaniem, publikacja nieudana. Mam wrażenie, że cenione przeze mnie wydawnictwo tym razem strzeliło sobie w stopę…

A., główny bohater „Nieobecnych”, nie lubi swojej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Wstaje codziennie o 4.30, chwilę potem wyrusza do radia, w którym prowadzi audycję poranną. Praca nie jest dla niego ani źródłem satysfakcji, ani godziwych pieniędzy – trwa w niej raczej siłą inercji i przyzwyczajenia. Kiedy jego długoletni partner życiowy decyduje się na wyjazd do Londynu, A. nie podchwytuje pomysłu. Emigracja Dominika skutkuje rozpadem związku, co tylko pogarsza, i tak marną, jakość jego egzystencji. Na dokładkę, od chwili zerwania, dręczą go koszmary senne, których w żaden sposób nie może się pozbyć. Życie towarzyskie głównego bohatera ogranicza się do zdawkowych kontaktów ze współpracownikami oraz do regularnych spotkań z matką swojego „eks”, panią Marią. W pewnym momencie jego życia pojawia się także Technoboj – autystyczny (?) sąsiad, którego jedynym zajęciem jest kołysanie się w rytm muzyki (pseudonim wyraźnie wskazuje na ulubiony gatunek) i sen. Choć wywołuje to we mnie niesmak, wspomnę, że A. wykorzystuje go seksualnie – pojąć nie potrafię, co autor chciał osiągnąć przez wprowadzenie tego wątku. Czujecie się dziwnie? To dopiero początek. Prawdziwe „atrakcje” zaczynają się wtedy, kiedy główny bohater odkrywa, że stał się dla ludzi niewidzialny. Porzucenie pracy, kradzieże, usiłowanie zabójstwa (Dominika!), wreszcie zabójstwo(a), masakra episkopatu, a nawet unicestwienie świata – Żurawiecki nie oszczędza swojej (i czytelników) wyobraźni. Czemu to wszystko służy?

Rozumiem, że historię przedstawioną w „Nieobecnych” należy wziąć w nawias, potraktować jako pewien rodzaj metafory. „W naszym świecie geje i stare kobiety czują się wykluczeni. Przeczytaj o tym, jak gej i starsza kobieta wykluczają cały świat” – to zdanie z okładki trafnie zapewne definiuje intencje autora. Główni bohaterowie nie widzą sensu swojej egzystencji, towarzyszy im na co dzień poczucie wyobcowania i zbędności. Tak o tym mówi pani Maria: „Nie masz często takiego wrażenia, że twoje życie ma zasadnicze znaczenie? Że stoisz w centrum i dziwisz się, że inni o tym nie wiedzą, choć przecież tylko twoje problemy się liczą i tylko od nich wszystko zależy? I odkrywasz ze zdziwieniem, że inni się tobą nie przejmują, a nawet nie znają twojego imienia i nazwiska, że mają jakieś swoje życia, które biegną swoimi ścieżkami i na twoje nie zwracają najmniejszej uwagi, choć przecież bez niego świat nie mógłby istnieć i inni też nie mogliby istnieć? A istnieją i przyjmujesz to wszystko zaskoczony, wręcz cię to szokuje, bo to jakby pozbawić cię fundamentów twojego życia. Tracisz pewność siebie i właściwie możesz nie istnieć, bo nic się nie stanie, nie zmieni, nikt się nie przejmie ani nawet nie zauważy. Jesteśmy nieistotni, prawda?” (s. 97). Żurawiecki opowiada w gruncie rzeczy swoim czytelnikom o elementarnej potrzebie każdego człowieka: bycia Kimś Ważnym, Kimś Znaczącym. Problem polega na tym, że niezbędny jest do tego udział Innego – „zauważając” nas (słuchając, kochając, doceniając), potwierdza on niejako nasze istnienie. Z drugiej strony: czy można mieć pretensje do świata, że nas nie hołubi, jeśli sami nie otwieramy się na niego, nie szukamy z nim kontaktu, nie wykraczamy poza własne ego? Temat to bardzo ważny, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i społecznym, w odniesieniu do pewnych grup. Tylko dlaczego zrealizowany w tak odpychający sposób? Paradoks polega na tym, że Żurawiecki ma dryg do operowania językiem, ale wybiera niezrozumiałą dla mnie konwencję. Mam nadzieję, że jeśli uda mi się jeszcze kiedyś spotkać (literacko) z tym autorem, nastąpi to w bardziej sprzyjających okolicznościach.

Wakacyjny stos książkowy:)

2011-07-13T13:18:00.003+02:00

Postanowiłam zebrać w jednym miejscu moje ostatnie książkowe nabytki. Oto co powstało:):

1. Trzy pierwsze książki – „Uwikłanie” Z. Miłoszowskiego, „Łuskanie światła. Reportaże rosyjskie” J. Morawieckiego i „Maximum city. Bombaj” S. Mehty, zakupiłam w księgarni Selkar w ramach wygranej w konkursie na najlepszą recenzję miesiąca czerwca:)

2. „Dobranoc, panie Lenin” T. Terzaniego to też konsekwencja wygranej – tym razem w konkursie na recenzję miesiąca czerwca na portalu Lektury reportera. Z tego samego źródła – wygranej na portalu Lektury reportera, pochodzi także książka „Reporterzy bez fikcji” A. Wójcińskiej:) Poszczęściło mi się w tym miesiącu:)

3. „39,9” M. Rakusy zakupiłam w Empiku za ok. 15 zł. Czytałam już „Żonę Adama” tej autorki i powiem jedno – naprawdę warto czytać Rakusę, bo świetnie i mądrze pisze!

4. „Lalę” J. Dehnela, „Córkę nastawiacza kości” A. Tan i „Miasto – mordercę kobiet” przywiozłam z mojego ulubionego Składu Taniej Książki na ul. Grodzkiej w Krakowie – wizyta w nim to mój „gwóźdź programu” pobytu w tym mieście:)

5. „Wielki bazar kolejowy” i „Stację Tajga” kupiłam pod wpływem recenzji przeczytanych u Padmy na blogu „Miasto ksiażek”:)

6. „Domniemania w sprawie Jakuba”, „Don Juana” i „Niewiarygodne podróże” kupiłam w Tesco za niecałe 10 zł (w sumie!);

Tym stosem będę żyła w wakacje:) I kiedy ja odpocznę?;)

Pozdrawiam wakacyjnie!

Bliski – obcy („Imigracje” Kai Malanowskiej)

2011-07-12T07:59:00.012+02:00

K. Malanowska „Imigracje”

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Warszawa 2011

„Imigracje” to pierwsza książka Kai Malanowskiej, z którą miałam do czynienia. Słyszałam oczywiście o „Drobnych szaleństwach dnia codziennego”, bo to głośna swego czasu powieść była, ale do tej pory (cudem) nie wpadła w moje ręce:) Pewne wyobrażenie o samej pisarce i jej twórczości ukształtowała we mnie lektura wywiadu w Wysokich Obcasach, o mocnym tytule „Emocje są tabu”[1]. Wspominam o tym wszystkim dlatego, że jako czytelnik, rozpoczynający swoją przygodę z autorką od tej mniej znanej publikacji, zwłaszcza że zaliczyła ona mocny i szeroko komentowany debiut, czułam się troszkę dziwnie. W głowie kołatały się strzępki zdań, opinii i komentarzy, które budowały pewne oczekiwania wobec nowej książki, a przecież ma prawo być ona zupełnie inna od poprzedniczki. Brak porównania = brak kontekstu. Ale też: brak porównania = czytanie „bez uprzedzeń”.

Autorka wykorzystuje na dwa sposoby potencjał interpretacyjny, zawarty w tytułowym słowie-kluczu. Imigracja to, według Słownika wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych W. Kopalińskiego, „napływ ludności obcej, osiedlającej się na stałe w jakimś kraju; ogół imigrantów, przybyszów cudzoziemskich osiadłych na stałe”. Bardziej szczegółowa analiza pozwala wyodrębnić w nim dwie cząstki: im- (z łac. w czym, do, ku) – przedrostek, odpowiednik polskiego w-, przy- (M. Tytuła, M. Łosiak „Polski bez błędów. Poradnik językowy dla każdego”) oraz migratio – z łac. (wy)wędrowanie od migrare: (wy)wędrować; przesiedlać się (znów Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych W. Kopalińskiego:)). W wolnym tłumaczeniu, na użytek tego wpisu: podróż (ruch) w głąb siebie. Bohaterowie opowiedzianych przez Malanowską historii spotykają się z Innym, na przykład pod postacią azjatyckiej drag queen („Butterfly”), bądź sami występują w roli Innego. Tę drugą sytuację egzystencjalną świetnie odzwierciedlają opowiadania „Emily” oraz „Post factum”, które dzieją się w Stanach Zjednoczonych. Choć wydaje się to obszar kulturowy bliski naszemu sposobowi pojmowania świata, bohaterki mają kłopot, aby odnaleźć się w nim. Jest taki humorystyczno-gorzki fragment w autobiograficznym tekście „Emily”: Malanowska wpada wściekła do budynku laboratorium, w którym pracuje, narzekając z polską swadą, że zepsuł jej się samochód i nie stać jej na mechanika. Podczas lunchu szefowa wręcza jej zwitek banknotów, z przeznaczeniem na naprawę pojazdu. Pisarka komentuje: „Jak mogłabym zostać w kraju, w którym zamiast oczekiwanego współczucia otrzymywałam realne wsparcie?” (s. 133). Tom „Imigracje” został podzielony na dwie części: „Historie, które się wydarzyły” oraz „Historie, które wydarzyć się mogły”. Mam wątpliwości, czy istnieje sztywna granica podziału między nimi, bowiem wszystkie opowiadania mają tak osobisty charakter, jakby pisarka dzieliła się z czytelnikami sporą częścią swojego życiowego doświadczenia.

Jest w tym tomie kilka opowiadań naprawdę bardzo dobrych, wyróżniających się – dojrzałych, wnikliwych, subtelnych. Zaliczyłabym do nich „Poza słowami”, „Emily”, „Wakacje z Marytą” oraz „Post factum”. Proza Kai Malanowskiej nie zachwyca kunsztownym językiem czy misternie tkaną fabułą – jej siła tkwi w udanej i wiarygodnej psychologizacji relacji intra- i interpersonalnych. Jej pisarstwo jest zawsze bardzo intymne – nawet jeśli dotyka ono kwestii kontaktu człowieka z (inną) kulturą, to zawsze z perspektywy wnętrza postaci – jej procesów myślowych czy emocji. Bohaterki „Imigracji” mogłyby powiedzieć o sobie: „jestem anonimową neurotyczką”. Pełno w nich niezidentyfikowanego lęku, koncentracji na swoich stanach psychicznych, nieracjonalnych impulsów, poczucia samotności i niedostosowania. Prawdziwe mistrzostwo autorka osiąga jednak w opisie skomplikowanych związków międzyludzkich. Ojciec i córka podróżujący po Stambule. Polska emigrantka w USA, współpracująca z despotyczną i fascynującą jednocześnie przełożoną. Ciotka Maryta – ekscentryczna żona czwartego męża, prowadząca z nim wyniszczającą grę. I wreszcie Joanna i Adam, para Polaków żyjąca za oceanem – on dźwiga na sobie ciężar odpowiedzialności za podjęcie decyzji o wyjeździe z kraju, ona – zamknięta w pułapce obcej kultury, w której nie potrafi poczuć się dobrze. Malanowska z wielką pieczołowitością i wrażliwością analizuje relacje osób sobie najbliższych, w które wkrada się poczucie niezrozumienia, obcości. Zawsze są one naznaczone pewną skazą, często wynikającą z nieumiejętności komunikowania się. Na przeszkodzie stają też bohaterom własne demony: nierozwiązane konflikty wewnętrzne, nieprzepracowane skrypty. Mam wrażenie, jakby autorka, poprzez swoje literackie alter ego (pod różnymi postaciami), konfrontowała swoją nadwrażliwość z cudzą odmiennością, podnosząc się w ten specyficzny sposób na duchu, stawiając się „do pionu”: „A przecież wszystko, począwszy od koloru jej skóry, a kończąc na sposobie ubierania, wskazuje na to, że to ona, nie ja, powinna być tu bardziej zagubiona” (s. 87).

Polecam prozę Kai Malanowskiej wszystkim, którzy nie boją się zagłębić w trudny i rozedrgany świat przeżyć głównych bohaterów. Czytelnicy, którzy się na to zdecydują, otrzymają w zamian sporą dawkę wnikliwych obserwacji i trafnych interpretacji. Lojalnie ostrzegam: może to doprowadzić do pojawienia się ważnych, choć nie zawsze łatwych i przyjemnych autorefleksji:)

[1] http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,53662,8583759,Emocje_sa_tabu.html

Sztuka oczami mędrca (i o dyskusji wokół biografii wielkich pisarzy słów kilka)

2011-07-08T12:06:00.000+02:00

Z. Bauman „Między chwilą a pięknem. O sztuce w rozpędzonym świecie”

Wydawnictwo Officyna

Łódź 2010

Odnoszę czasami wrażenie, że Zygmunt Bauman potrafi wypowiedzieć się na każdy temat. Nie jest to bynajmniej zarzut, a raczej słabo maskowana zazdrość i autentyczny podziw. „Jedyny nasz celebryta, który uwodzi myślami” (cyt. za P. Goźlińskim z Gazety Wyborczej), wciąż znajduje rzesze wiernych czytelników, a spotkania z nim (miałam kiedyś okazję w takim uczestniczyć) przyciągają tłumy. Bauman, niczym – nie przymierzając – współczesna gwiazda rocka, pobudza masową wyobraźnię. Przedwcześnie chyba ogłoszono śmierć autorytetów, bowiem przypadek polskiego socjologa i filozofa odsłania bezwstydnie, ludzką potrzebę istnienia w przestrzeni publicznej mędrca, objaśniającego nam świat, w którym żyjemy.

Na publikację „Między chwilą a pięknem. O sztuce w rozpędzonym świecie” składa się kilkanaście esejów poświęconych tytułowemu zagadnieniu. Znajdziemy tu szeroki wachlarz tematów: na rozważaniach o podstawowych kategoriach estetycznych, takich jak piękno, ład i humor poczynając, poprzez omówienie pewnych zjawisk, nurtów czy motywów (np. moda, sztuka przedstawiająca, pomnik jako medium pamięci, nieznajomy, obcy, inny jako źródło miksofobii), na analizie twórczości konkretnych artystów kończąc (G. Klaman, M. Bałka czy A. Camus). Różnorodność i rozpiętość wątków sprawiają, że każdy czytelnik odnajdzie w tym tomie coś dla siebie. To godne uznania osiągnięcie autora – wypowiedzieć się z taką znajomością rzeczy o różnych dziedzinach sztuki, z których każda posiada bogatą tradycję – zarówno w sferze dokonań, jak i meta-refleksji. Idąc tym tropem, ja również skupiłam się na tym, co lubię najbardziej. Szczególnie zaś na jednym z tekstów – „Szuka pisania o sztuce życia”. Chciałabym nad nim podeliberować troszkę dłużej, zwłaszcza że dotyczy pewnego fascynującego skandalu:) Chyba jeszcze nigdy po 1989 roku literatura w Polsce nie wzbudzała takich emocji. Kiedy w zeszłym roku ujrzała światło dzienne książka A. Domosławskiego pt. „Kapuściński non-fiction”, w kraju zawrzało. Nie miałam wówczas okazji toczyć pisemnej dyskusji na ten temat, bowiem nie śniło mi się jeszcze w tych „zamierzchłych czasach”, że kiedykolwiek poprowadzę bloga. Nie mam też zamiaru czynić tego teraz, chcę tylko wspomnieć o moim dysonansie poznawczym:) Wspominany wyżej esej Baumana musiał powstać przed pojawieniem się na rynku biografii Kapuścińskiego, bowiem jego fragmenty znalazły się w pierwszym wydaniu – na zachętę dla czytelników. Polski socjolog i filozof nie wiedział zatem jeszcze, jaką burzę ta publikacja wywoła. Co zatem mnie dziwi? Jego entuzjastyczny, ale przede wszystkim pozbawiony znamion głębokiego szoku ton wypowiedzi!:) Jak to się ma do świętego oburzenia krajowych autorytetów, które eksplodowało z taką mocą? Dlaczego nie potępia on w czambuł praktyk pisarskich Domosławskiego: ujawniania życia prywatnego swojego bohatera, jego kontaktów z PRL-owską władzą czy skłonności do mieszania prawdy z fikcją, a wręcz przeciwnie, używa sformułowań (jednak troszkę wyolbrzymionych i egzaltowanych, ocierających się nawet o kicz): „(…) powstała wielka książka o wielkim człowieku” czy „(…) Ryszard Kapuściński swego Humboldta znalazł. W Arturze Domosławskim”? Czyżby jego brak krytycznego spojrzenia wynikał z faktu zamieszkiwania w innym niż Polska miejscu? Ciekawych odpowiedzi (czy słusznych?) na te pytania udzieliła mi Irena Grudzińska-Gross (też, nomen omen, emigrantka) w artykule pt. „Rentgen nie zna litości”, który ukazał się w magazynie „Książki”. To, co wydarzyło się wokół publikacji Domosławskiego, nazywa ona „przełomem biograficznym”. Autorka przekonuje, że w Stanach Zjednoczonych biografie pod szyldem „zero dyskrecji”, pióra znakomitych często publicystów, są na porządku dziennym i cieszą się ogromnym powodzeniem czytelników. Wzbudzają kontrowersje, owszem, ale sam fakt, że powstają, nikogo już nie dziwi. Za nasze opóźnienie względem tendencji światowych odpowiadają, jak zwykle, wojna i komunizm. Wśród czynników, które do przełomu doprowadziły, wymienia Grudzińska-Gross demokratyzację życia społecznego („powiększyła liczbę i rodzaj osób wartych biografowania”), freudyzm, który przyniósł fascynację tym, co ukryte, często niedostępne nawet świadomości samych zainteresowanych i feminizm.

Jestem zdecydowaną przeciwniczką „taniej sensacji”, ale nie można z nią mylić każdej próby wniknięcia w świat myśli, uczuć, postaw społecznych i politycznych „znanych i (nie)lubianych”, w tym pisarzy. Mam wrażenie, że casus książki Domosławskiego obnaża naszą narodową skłonność do hagiografii, budowania spiżowych pomników, myślenia w kategoriach czarne-białe. Czy nie może pozostać Kimś Wielkim ten, kto popełniał w życiu błędy? Człowiek, a nie Bohater? Zdaje się, że musimy się jeszcze tego uczyć.

Wracając do książki „Między chwilą a pięknem. O sztuce w rozpędzonym świecie”: cieszę się, że publikacja poświęcona sztuce jest ze smakiem i starannie wydana, bowiem wydaje się, że w tym przypadku dwie „zmienne” – treść i forma – powinny ze sobą korespondować. Wydawnictwo Officyna postawiło na prostotę i ciekawy pomysł. O tym pierwszym elemencie decyduje okładka – dość surowa, bez zbędnych ozdobników, przypominająca stary brulion, o tym drugim zaś nietypowy kształt książki. Słowem: przyjemnie się na nią patrzy i jeszcze przyjemniej się ją czyta.

Wojny narkotykowe

2011-07-03T19:12:00.001+02:00

Oprac. zbiorowe „Wojny narkotykowe. Doniesienia z pola walki”

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Warszawa 2011

Dziś na blogu pojawia się temat śmiertelnie poważny, co ma oczywiście związek z moją ostatnią lekturą. „Wojny narkotykowe. Doniesienia z pola walki” ukazały się niedawno w Serii Publicystycznej Wydawnictwa Krytyki Politycznej. Chociaż kwestie produkcji, dystrybucji i konsumpcji narkotyków nie nastrajają optymistycznie, pisać i czytać o nich trzeba. Problem, o którym mowa, niesie bowiem ze sobą rozległe konsekwencje natury społecznej, gospodarczej i politycznej. Myślę, że przeciętnemu mieszkańcowi kontynentu europejskiego, niezaangażowanemu w proceder, trudno nawet wyobrazić sobie, w jakim kontekście nielegalne substancje psychoaktywne są wytwarzane i jaką drogę przebywają, zanim dotrą do użytkowników. Wiedza ta nie pozwala spać spokojnie. Okazuje się bowiem, że ofiary narkobiznesu znajdują się nie tylko po stronie uzależnionych, ale także producentów. Bieda, przemoc, strach i śmierć to nieodłączni towarzysze plantatorów marihuany z Meksyku czy górskich plemion uprawiających mak opiumowy w Laosie i Birmie. Brutalna wojna, jaką niektóre państwa, niejednokrotnie pod wpływem nacisków międzynarodowych, wydały narkotykom, przynosi często skutki odwrotne do zamierzonych. Stawia to pod znakiem zapytania sensowność represyjnej polityki narkotykowej, dążącej na przykład do masowej likwidacji upraw. Co z tego, że szef Biura Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości ogłasza w 2007 roku znaczny spadek produkcji opium na terenie Złotego Trójkąta (Tajlandia, Birma, Laos), skoro fakty wskazują, że przeniosła się ona do Afganistanu, a lokalne organizacje przestępcze przerzuciły się na wytwarzanie amfetaminy i jej pochodnych? Sukces to czy porażka? Można by pewnie zapytać: jakie to wszystko ma znaczenie tutaj, w Polsce? Biznes narkotykowy nie zna granic. Zjawisko globalizacji dotyczy także „szarej strefy”. Decyzje polityczne związane z narkotykami, jakie podejmuje władza w konkretnym kraju, mają zatem reperkusje dla całej przestępczej machiny. Warto zatem mieć w perspektywie zniuansowany obraz sytuacji.

Książka „Wojny narkotykowe” została podzielona na kilka części: Ameryka Łacińska, Azja, Afryka, Wschód i Polska. W każdej z nich znajduje się przynajmniej jeden wywiad z działaczem społecznym bądź ekspertem oraz tekst publicystyczny, ale nie zabrakło tu także krótkich form prozatorskich. Nazwiska autorów – znane i cenione: Wojciech Jagielski, Adam Leszczyński, Artur Domosławski, prof. Wiktor Osiatyński. Pięć obszarów geograficznych, pięć odsłon tego samego problemu. Chociaż każda ze wspomnianych stref odznacza się lokalnym kolorytem, bez problemu wyodrębnimy wspólny dla nich mianownik. Przyjrzyjmy się w skrócie, na przykładzie Ameryki Łacińskiej, Azji i Afryki, temu, co decyduje o specyfice danego „narkoregionu”, odróżnia go od innych oraz temu, co upodabnia je do siebie.

Ameryka Łacińska, narkotykowe „jądro ciemności”, właśnie ze względu na tę stygmatyzację, która ściąga na nią zainteresowanie opinii publicznej, ma „bogate” doświadczenie w prowadzeniu wojen z nielegalnym biznesem. Problem Kolumbii, Boliwii czy Meksyku polega jednak na tym, że struktury przestępcze tak głęboko wniknęły w tkankę państwową, że nie sposób ich teraz rozdzielić. R. C. Fernandes, działacz na rzecz praw człowieka, w rozmowie z K. Walęcik przywołuje terminy legal country i real country. Pierwszy z nich odnosi się do państwa takiego, jakie zdefiniowane jest w rozmaitych aktach prawnych, drugi z kolei do państwa rzeczywistego, które istnieje jakby równolegle i rządzi się odrębnymi regułami. Real country posiada zazwyczaj własny ośrodek władzy – nieformalnej, choć równie znaczącej, co ta oficjalna. To właśnie przypadek Ameryki Łacińskiej – bossowie narkotykowi mogą tutaj więcej niż politycy czy policja, pozostająca zresztą często na ich usługach. Wykazać się zdecydowaną postawą wobec nielegalnej produkcji, dystrybucji i konsumpcji jednak trzeba, bowiem ze Stanów Zjednoczonych płynie szerokim strumieniem gotówka na ten cel. Efekt? Represyjna polityka narkotykowa, która tak naprawdę obraca się przeciwko obywatelom, uzależnionym (chorym!) i drobnym handlarzom, legitymizując na przykład okrutne nadużycia armii, a nie naruszająca interesów potężnych karteli. „Pomoc” USA wyrządza w tym przypadku więcej szkody niż pożytku. Finansowanie wojny z „narkobiznesem”, bez kontroli jej sensowności i skuteczności, to rodzaj „niedźwiedziej przysługi”.

Amerykę Łacińską i Azję, a pozostajemy w temacie narkotyków, łączy z pewnością jedno – obydwa regiony przodują w ich produkcji, chociaż każdy z nich ma swoją „specjalizację”. Złoty Trójkąt (Birma, Laos, Tajlandia) i Złoty Półksiężyc (Afganistan, Pakistan, Iran) dostarczają na rynek największe na świecie ilości opium. Uprawa maku okazuje się być dogodnym wyjściem (koniecznością?) dla mieszkańców ogarniętego wojną domową Afganistanu czy też górali z Birmy i Laosu. Niegościnny krajobraz i konflikty zbrojne sprzyjają angażowaniu się w nielegalną działalność. Wojciech Jagielski pisze, że jedynym okresem, w którym cichną odgłosy wystrzałów w Afganistanie, jest późna wiosna – wtedy to wszyscy oddają się „opiumowym żniwom”. Towar pochodzący z Ameryki Łacińskiej i Azji trafia w większości na tzw. Zachód. Szum medialny i polityczny wokół „problemu narkotykowego” spowodował, że wiele tradycyjnych kanałów przerzutowych stało się obiektem zainteresowania policji, tracąc tym samym na strategicznym znaczeniu. Wzmożona kontrola przyczyniła się w ten sposób („niechcący”) do dramatu zachodniego wybrzeża Afryki. To tutaj znajduje się Gwinea Bissau – niewielki, piąty najbiedniejszy kraj świata, który stał się dla kolumbijskich karteli narkotykowych „rajem tranzytowym”, zyskując wątpliwą sławę pierwszego „narkopaństwa” na kontynencie. Wartość towaru, jakim się tutaj obraca, przekracza znacznie produkt krajowy brutto. Nie dziwi zatem, że „przychylność” lokalnej władzy można kupić za bezcen. „Przychodzisz, kupujesz potrzebne usługi od rządu, armię i ludzi, i przejmujesz interes” (s. 134). W czasie, kiedy tubylcy muszą zmagać się z brakiem sieci elektrycznej czy bieżącej wody, kolumbijscy baronowie budują luksusowe hacjendy i poruszają się szpanerskimi wozami, demonstrując swoje bogactwo na prawo i lewo. Jakby tego było mało, powszechna dostępność substancji psychoaktywnych, znajdowanych na przykład na plaży (skutek uboczny nielegalnego transportu), przyczynia się do rozpowszechniania uzależnień wśród gwinejskiej społeczności. A leczenie narkomanów w Afryce to osobny problem. Można z tego powodu załamywać ręce, ale, jak słusznie zauważa Adam Leszczyński: „(..) politycy mają inne priorytety, których Zachód często nie rozumie, bo nie rozumie miejscowych realiów. W Afryce na południe od Sahary co roku kilka milionów dzieci umiera na malarię; kilkadziesiąt procent ludzi nie ma dostępu do zdrowej wody i w miarę przyzwoitych sanitariatów; dziesiątki milionów dzieci nie chodzi do szkół, bo ich (nawet w tych krajach, w których edukacja jest oficjalnie bezpłatna) po prostu w okolicy nie ma. (…) dopiero kiedy afrykańskie państwa i afrykańskie demokracje uporają się z brakiem wody, jedzenia i podstawowych lekarstw dla małych dzieci, zainteresują się losem narkomanów” (s 123 i 128).

Bieda, przemoc, trudne warunki życia oraz przenikanie się „narkobiznesu” z władzą to bez wątpienia „wspólny los” wszystkich wspomnianych tu obszarów geograficznych. Jaką zatem obrać strategię, aby zbliżyć się do rozwiązania problemu? Z lektury „Wojen…” płynie jednoznaczny wniosek: politykę represji należy zastąpić programem redukcji szkód. Wiele państw już się na to zdecydowało, choć wymaga to sporej odwagi. Filozofia harm reduction odrzuca bowiem idealistyczne mrzonki o „społeczeństwie bez narkotyków” na rzecz realistycznego założenia, że nielegalne substancje psychoaktywne były, są i będą, należy więc nastawić się na minimalizację ryzyka związanego z ich użytkowaniem. „Do narkotyków należy podchodzić praktycznie, a nie tylko retorycznie. Jak do zjawiska permanentnego, chronicznie występującego w społeczeństwie. A za szerokim dostępem do terapii iść musi szerokie wsparcie socjalne” – mówi w książce J. Csete, ekspertka ds. zdrowia publicznego z Uniwersytetu Columbia. No właśnie. Najlepsza polityka narkotykowa to skuteczna polityka społeczna!

Na zakończenie tego tekstu coś ze sfery wrażeń, a nie faktów: lektura „Wojen narkotykowych” była dla mnie silnym doświadczeniem emocjonalnym. Zostawiła mnie ona z przekonaniem, że konsumpcja narkotyków jest działaniem głęboko nieetycznym, przyczynia się bowiem do podtrzymywania nierówności społecznych. Czy wypada, aby brutalne konsekwencje popytu na nielegalne substancje psychoaktywne ponosił ubogi rolnik z Kolumbii albo góral z Birmy?

Człowiek najpierw istnieje, a potem chwilami myśli („Dziewczyna, która pływała z delfinami”)

2011-06-29T01:14:00.002+02:00

S. Berman „Dziewczyna, która pływała z delfinami”

Wydawnictwo Znak

Kraków 2011

Życie Karen, tytułowej dziewczyny, która pływała z delfinami, mogłoby wyglądać zupełnie inaczej, gdyby do Mazatlan w Sinaloa (stan w zachodnim Meksyku) nie przybyła ciotka Isabelle, spadkobierczyni przetwórni tuńczyka Pociecha. Na miejscu, w odziedziczonym domu, spotkała „stworzenie” – bez wątpienia istotę ludzką płci żeńskiej, „dzikie dziecko”, które mieszkało w piwnicy, nie mówiło, nie używało sztućców, jadło mokry piasek, bało się ludzi i bywało agresywne. Wiele lat później znajdzie się etykieta na określenie tego zbioru osobliwych zachowań – autyzm wysokofunkcjonujący. Dzięki staraniom i wysiłkom ciotki, Karen stopniowo uczyła się funkcjonowania w świecie homo sapiens, chociaż zmagała się cały czas ze swoją innością, której doświadczała zwłaszcza w konfrontacji z innymi (i za ich przyczyną). Sama bowiem, co okazało się dobrodziejstwem tego zaburzenia, akceptowała to kim jest i jaka jest. To raczej otoczenie i jego mieszkańcy wydawali jej się dziwni – niepraktyczni, nieracjonalni, zbyt mało konkretni. Wrażliwość na wszelkie formy istnienia – zarówno te nieożywione, jak i ożywione, oraz wybitna pamięć i myślenie przestrzenne doprowadziły Karen na studia – zootechnikę. Wydaje się, że to właśnie tutaj, dzięki spotkaniu z pewnym człowiekiem – postacią zdecydowanie antypatyczną, choć – paradoksalnie – jednocześnie inspirującą, główna bohaterka obiera właściwy kurs na życie. Po co naginać się bowiem do reguł otaczającego świata, skoro można dostosować świat do własnych potrzeb?

„Tymczasem dla mnie – chyba już to pisałam – Japończycy to najsympatyczniejsi ludzie na całej ziemi (…). Nie podają sobie ręki. Trzymają się zawsze ponad 50 centymetrów od drugiej osoby. Nie patrzą w oczy. Nie zapraszają do domu na kolację i nigdy nie pytają o życie osobiste (s.148)”. Słuszne to przekonanie czy nie, odzwierciedla ono autystyczne potrzeby i możliwości Karen w zakresie budowania relacji. Niechęć wobec kontaktu fizycznego i społecznych rytuałów, dosłowność w odczytywaniu metafor, eufemizmów i żartów, ograniczona do podstawowych umiejętność rozpoznawania emocji („Nie czuję tych tysiąca i jednej rzeczy, które przydarzają się im gdzieś pomiędzy bólem, strachem a radością albo między głodem a sennością” – s. 26), ponadprzeciętna pamięć, wyobraźnia przestrzenna i koncentracja uwagi, skłonność do „znikania”, zapadania się w sobie, zapominania o swoim istnieniu – wszystkie te właściwości, tworzące specyficzną konstelację, odróżniają główną bohaterkę od – jak sama mówi – standardowych ludzi. Dodać do tego zbioru należy jeszcze cechę najistotniejszą – myślenie konkretno-obrazowe. Pierwszeństwo w życiu Karen ma zawsze to, co namacalne, mierzalne, dostępne organoleptycznie („Po licznych słowach i 25 stronach Kartezjusz napisał, że szczęście to kwestia zmysłów. Widzieć, słyszeć, dotykać, czuć, smakować językiem – oto jest szczęście. Potem zapisał jeszcze wiele kartek pełnych słów, a szkoda, bo dotarł do prawdy już na stronie 25” – s. 101). Rzeczy, a raczej to, co można wyrazić za pomocą rzeczowników (w tym sensie rzeczą jest też zwierzę, niebo czy gwiazdy), są zatem ważniejsze niż słowa, myśli, uczucia. Zbyt proste? Autorka pokazuje nam, że nie. Człowiek oddalił się od świata natury i zjawisk zmysłowych, „uciekając” w myślenie. Powieść Sabiny Berman nie jest bynajmniej krucjatą przeciwko rozumowi, ale raczej wołaniem o zrównoważony rozwój i afirmację istnienia. Wiedza staje się niebezpieczna, jeśli daje nam złudne poczucie władzy, z którego chcemy przeciwko komuś lub czemuś korzystać. Czy fakt, że prowadzimy mądre dysputy, rozwiązujemy skomplikowane problemy, wybiegamy myślami w przeszłość i przyszłość czyni nas lepszymi/szczęśliwszymi? Jak by to było: skupić się tylko na tym, „co jest”, ćwiczyć się w doświadczaniu siebie i świata, tu i teraz? Wybaczcie moją dzisiejszą skłonność do cytowania, ale czy można wyrazić to lepiej?:

„Wiele lat później, wiele słów później, wiele książek później, odkryłam na jednej z kart starej książki napisanej przez francuskiego filozofa zdanie, które ubiera w słowa moje oddalenie od ludzi. Myślę, więc jestem. Zdanie to wprawiło mnie w osłupienie, bo jest bez wątpienia niewiarygodne. Wystarczy mieć 2 oczu, żeby zauważyć, że wszystko, co istnieje, najpierw istnieje, a dopiero potem robi inne rzeczy. Jednak najbardziej niewiarygodne jest to, ze ów filozof wcale nie proponuje, by tak było, tylko ujmuje w słowa to, co ludzie uważają na swój temat. Że myślą, więc są. Najgorsze przychodzi potem. Wierząc, że myślą, więc są, ludzie uznają, że wszystko to, co nie myśli, nie istnieje w pełni. Drzewa, morze, ryby morskie, słońce, księżyc, wzgórze albo ogromny łańcuch górski – nie, nie istnieją w pełni, istnieją najniższym poziomie egzystencji, gorszej egzystencji. Dlatego zasługują na to, by być dla ludzi towarem, pożywieniem albo krajobrazem i niczym więcej. A kto utwierdza ludzi w przekonaniu, że myślenie jest działaniem najważniejszym we wszechświecie? Kto utwierdza ich w tym, że myślenie jest działaniem, które dzieli istoty na wyższe i niższe? No tak, myślenie. Ja natomiast nigdy nie zapomniałam o tym, że najpierw istniałam, a potem, z wielkim mozołem, nauczyłam się myśleć” (s. 31-32).

Historia opowiedziana przez Sabinę Berman jest taka jak życie – słodko-gorzka. Tytuł książki oraz design okładki mogą potencjalnych czytelników troszkę zmylić – ja spodziewałam się na przykład lukrowanej opowiastki o przyjaźni ludzi i delfinów. Tymczasem przeplatają się tu zdarzenia humorystyczne i tragiczne, zabawne i poważne, spotykamy ludzi chciwych, aroganckich i małostkowych, ale także tolerancyjnych, uczciwych i życzliwych. Autorka umiejętnie żongluje konwencją, nie popada w kicz ani tani sentymentalizm, za to okrasza wszystko subtelnym poczuciem humoru. Nie odkrywa także Ameryki, ale udaje jej się zachować świeżość i bezpretensjonalność w tym, co pisze i jak pisze. Słowem – bardzo udany debiut z filozoficzno-psychologicznym zacięciem, który przeczytałam z nieskrywaną przyjemnością!

Musiała odejść?

2011-06-26T11:01:00.001+02:00

J. Sasson, N. Bin Laden, O. Bin Laden „Musiałam odejść”

Wydawnictwo Znak Literanova

Kraków 2011

Nadżwa Ganem – „artystka bez farb i palety, rowerzystka bez roweru, tenisistka bez rakiety tenisowej, piłki i kortu”. Osama Bin Laden – „delikatny, ale nie słaby; poważny, ale przystępny; dumny, ale nie arogancki”. Połączeni węzłem małżeńskim w 1974 roku (ona miała lat piętnaście, on siedemnaście), który podzielił ich, a zwłaszcza jej życie, na „przed” i „po”. Wokół książki „Musiałam odejść” krążyłam od kilku tygodni, odraczając lekturę z powodu chłodnej recenzji, która ukazała się w pewnym opiniotwórczym magazynie. Teraz, z perspektywy ostatniej strony, mogę z całą odpowiedzialnością stwierdzić, że wyprawa w głąb świata muzułmańskiej rodziny o najgorętszym nazwisku świata była przeżyciem tyleż przerażającym, co pouczającym. Czytajmy „Musiałam odejść” – ku pamięci i ku przestrodze!

Wspomnienia pierwszej żony i czwartego syna Osamy Bin Ladena, obszerne i szczegółowe zarazem, prowadzą czytelników drogą od niewinnych początków do tragicznego finału. To przede wszystkim ich historia zasługuje tutaj na szacunek i uwagę, chociaż istnieje pokusa zredukowania treści tej publikacji do sensacyjnego, zwłaszcza z perspektywy niedawnych wydarzeń, wątku działalności najsłynniejszego terrorysty globu. Tymczasem opowieść Nadżwy i Omara pozwala zajrzeć nam pod powłokę rzeczywistości kulturowo obcej, poznać porządek społeczny, zwyczaje i sytuację polityczną krajów takich jak Syria, Arabia Saudyjska, Pakistan, Sudan czy Afganistan. Trudno podejść mi do tych spraw bez emocji, ja w każdym razie czuję się po lekturze tej książki jeszcze mocniej i bardziej dzieckiem „Zachodu”. Nie chcę uciekać tutaj w niebezpieczne dywagacje i wartościowanie, bowiem kwestie różnic wszelakich, zwłaszcza na poziomie kulturowym, są zawsze bardziej skomplikowane niż chcielibyśmy przypuszczać, ale oddycham z ulgą na myśl, że żyję, jako kobieta, w europejskim państwie.

Nadżwa Ganem, pierwsza żona Osamy Bin Ladena, urodziła się i wychowała w Syrii, w konserwatywnej, choć nieortodoksyjnej, rodzinie muzułmańskiej. Dorastała w świecie klarownego i niepodważalnego podziału ról płciowych. Kobiety, strażniczki ogniska domowego, koncentrowały się na działalności w sferze prywatnej – gotowały i sprzątały, jeśli były lepiej sytuowane – nadzorowały służące, wychowywały dzieci. Mężczyznom zaś, tradycyjnie, przeznaczona była przestrzeń publiczna. Chociaż dziewczynkom już od wczesnych lat życia stawiano wysokie wymagania, bowiem ich niestosowne zachowanie mogło splamić honor całej rodziny, Nadżwa wspomina swoje dzieciństwo jako niezwykle szczęśliwe. Spędziła je na chodzeniu do szkoły, realizowaniu swoich pasji – jazdy na rowerze, grze w tenisa czy malowaniu oraz na zabawach z rodzeństwem i kuzynami. Wśród nich pojawiał się regularnie poważny, skryty i dojrzały jak na swój wiek Osama – syn siostry ojca. Pomiędzy młodymi zaiskrzyło, jednak przed ślubem nie mieli wielu okazji, aby poznać się bliżej – zbytnia poufałość między narzeczonymi nie jest w kulturze islamu dobrze widziana. Małżeństwo oznaczało dla piętnastoletniej Nadżwy całkowitą zmianę dotychczasowego stylu życia, a nawet miejsca zamieszkania, bowiem Osama był obywatelem Arabii Saudyjskiej. Przestraszona, ale i szczęśliwa, podążyła za swoim mężem. Nie mogła wiedzieć przecież, co przyniesie jej przyszłość… Zresztą – czy kiedykolwiek zwątpiła w swój związek?

Osama, mimo swoich siedemnastu (zaledwie) lat, był człowiekiem o dojrzałej i stabilnej osobowości. Wiele jej „składników” nie zmieniło się aż do końca. Jak wspominają jego najbliżsi, zawsze „traktował islam o wiele poważniej niż większość muzułmanów” (s. 70). Konserwatywne i ortodoksyjne przekonania religijne organizowały życie nie tylko jemu, ale także członkom jego rodziny, z czasem przybierając kuriozalne rozmiary. Nadżwa, młoda małżonka, dostosowała się do zasady hidżabu, czyli skromnego prowadzenia się, nosząc na co dzień strój zakrywający całe ciało, włosy i twarz (dobitny przykład na eksternalizację męskiego pożądania!) oraz zasady purdah – funkcjonowania w odosobnieniu. Wydaje się jednak, że naczelną regułą panującą w domu Bin Ladenów było posłuszeństwo wobec „głowy rodziny” – „mąż nie tolerował sprzeciwu ze strony kobiety” (s. 42). Dokąd całkowite podporządkowanie się zaprowadziło główną bohaterkę, możemy przekonać się z lektury dalszych stron książki. Dość wspomnieć, że urodziła jedenaścioro dzieci, godziła się na stopniowe pogarszanie się warunków bytowych, liczne przeprowadzki (w tym w masyw górski Tora Bora, gdzie, będąc w kolejnej ciąży i wychowując malutkie jeszcze potomstwo, żyła w prowizorycznej „chacie”, bez elektryczności i bieżącej wody), kolejne małżeństwa swojego męża (ich celem było oczywiście zwiększenie liczby wyznawców islamu na świecie) czy nocne wyprawy na pustynię, podczas których spała w wykopanym w piasku dole, trenując umiejętność przetrwania w ekstremalnych warunkach. Nadżwa wytrwała przy mężu aż do pierwszych dni września 2001 roku, kiedy to opuściła bazę wojskową w Afganistanie (za jego zgodą!) z trójką dzieci. Los pozostałych nie jest znany.

Nadżwa Ganem nie jest jedyną autorką opowieści o życiu w cieniu Bin Ladena. Nie jest nawet, wbrew tytułowi książki, który właśnie na nią kieruje uwagę, narratorem głównym. „Musiałam odejść” to przede wszystkim wspomnienia czwartego syna swojego nieobecnego, niedostępnego emocjonalnie i surowego ojca, które przeradzają się w litanię rozczarowań i frustracji. Jak się możemy domyślać, Osama nie był szczególnie czułym i dostępnym rodzicem, nawet jeśli weźmiemy poprawkę na różnicę wzorców kulturowych. W arsenale jego „środków wychowawczych” znajdowały się tak „oryginalne” metody jak bicie za odsłanianie zbyt wielu zębów w uśmiechu czy długie wyprawy na pustynię bez kropli wody. Wiem, że w swoim mniemaniu czynił tak dla ich dobra, ale uczył ich przetrwania w przypadku zagrożenia, które sam swoją postawą polityczną stwarzał. Już w Afganistanie z kolei zasugerował swoim synom wpisanie się na listę bojowników-samobójców, gotowych umrzeć za wiarę i (nie)swoje ideały. Omar, narrator opowieści, sprzeciwił się woli ojca i wyjechał z Kandaharu w 2001 roku. A nominowany był na jego następcę…

Nikt nie rodzi się terrorystą. W jaki sposób zatem człowiek staje się nim? Książka „Musiałam odejść” pozwala prześledzić proces dojrzewania Osamy Bin Ladena do roli, w jakiej wystąpił przed całym światem. To jej ogromny atut! Mam poczucie, że zrozumiałam wiele (także w kwestii kontekstu społecznego i politycznego), chociaż trudno tu o proste i jednoznaczne rozstrzygnięcia, przynajmniej jeśli chodzi o te czynniki rozwoju, które znajdują się poza kontrolą jednostki (kraj pochodzenia i jego „klimat” czy śmierć rodzica). Bardzo wyraźnym punktem przełomowym w biografii Saudyjczyka był rok 1979 – inwazja Związku Radzieckiego na Afganistan. Zaangażował się on bardzo czynnie we wspieranie ruchu oporu bratniego narodu, dając się poznać jako hojny finansista, zdolny strateg i odważny żołnierz. W tym okresie nawiązał także szereg znajomości, które nieraz ratowały go z późniejszych opresji. Myślę, że to właśnie wtedy narodził się Osama-bojownik. Trzeba zdawać sobie sprawę z tego, że konflikt radziecko-afgański uczynił z niego bohatera i zapewnił mu dozgonną wierność mudżahedinów, on jeden bowiem nie pozostawił ich na pastwę losu po zakończeniu wojny (w przeciwieństwie do krajów macierzystych). W Afganistanie także, co zakrawa na potężną ironię losu, Bin Laden i Ameryka stali po jednej stronie barykady (zimna wojna!). Co więcej, przyszły wróg publiczny numer jeden korzystał ze szkoleń, sprzętu i baz wojskowych sojuszników! Dobrze (lub chociaż neutralnie) zapowiadająca się przyjaźń legła na dobre w gruzach w 1990 roku. Wtedy to władze Arabii Saudyjskiej, zagrożone ekspansją Iraku, zezwoliły na powstanie międzynarodowej koalicji pod przewodnictwem Stanów Zjednoczonych, odrzucając tym samym propozycję obrony kraju, złożoną przez Osamę Bin Ladena. Ta zniewaga pozostała w nim przez całe życie…

Książka „Musiałam odejść” to udane studium obsesji i cierpienia – obsesji jednego człowieka i, w konsekwencji, cierpienia jego najbliższych.

O sobie

2011-06-20T23:37:00.001+02:00

Zostałam wywołana do odpowiedzi przez autorkę bloga „God save the book” (jednego z moich ulubionych!), więc postaram się sprostać wyzwaniu i napisać kilka słów o sobie. Zadanie to wielce kłopotliwe, niczym rozwiązywanie skomplikowanego równania z matematyki przy tablicy, ale obietnica się rzekła:). Z góry uprzedzam: nie będą to żadne intymne, pikantne szczegóły z życia osobistego:). Jak zwykle w takiej sytuacji mam problemy z oddzieleniem ważnego od nieistotnego, ciekawego od banalnego, znanego od nowego. Wątpliwości mogłabym mnożyć w nieskończoność, więc lepiej przejdę już do rzeczy:):

Książki. Obecne są w moim życiu od „zawsze”, najpierw za sprawą mamy, która wprowadziła je do mojego świata, a później za sprawą własnych wyborów. Pierwsza ulubiona bajka, której mogłam słuchać w nieskończoność, traktowała o gęsi, która się „szarogęsiła”. Z lat późniejszych zapadły mi w pamięć zwłaszcza powiastki Alfreda Hitchcocka o przygodach Trzech Detektywów – jakżeż one rozpalały moją wyobraźnię! No i oczywiście Pan Samochodzik:). Długo by pisać o tym, co daje mi czytanie. Teraz to już (pozytywny) nawyk, nieodłączna część rozkładu dnia. Druga w kolejności jest muzyka, która też porusza we mnie jakieś ukryte struny – ostatnio najczęściej rock i world music, cokolwiek te etykiety znaczą. Coraz częściej przyznaję uczciwie przed sobą za to, że film… bez filmów mogłabym żyć. Nie oznacza to, że ani trochę, w ogóle, wcale, ale jednak...

W górach jest wszystko, co kocham. Czas na refleksję, piękno, które wymaga wysiłku. Kiedy chodzę po górach, czuję, jak moje myśli odzyskują swój rytm, układają się, a problemy „same się rozwiązują”. Najbliższy cel: rumuńskie Karpaty:)

Psy. Kocham, kocham, kocham!:) Nie wykluczam, że kiedyś skończę jak Violetta Villas, bo najchętniej przygarnęłabym wszystkie:). Na razie musi mi wystarczyć jeden – oto Moya:

Podróże. Widzę w tym cel i sens życia, bo pozwalają poznać nie tylko „inne”, ale także siebie, swoje możliwości i ograniczenia. Otwierają umysł.

Kawa – nie znoszę i nie piję, nic a nic! A już kawa z fusami… brrr.

Słodycze. Mój nałóg. Wiecznie staram się go kontrolować i wiecznie przegrywam. Jeśli myślicie, że jesteście „mocni”, bo potraficie zjeść naraz całą tabliczkę czekolady, powiem tak: na mnie nie robi to żadnego wrażenia:)

Przyroda. Lubię, poznaję, szanuję.

Pracuję w szkole, jak liczna, mam wrażenie, rzesza blogerów książkowych. Już za chwilę zaczynamy wakacje!!!:)

Nigdy w życiu nie pofarbowałam jeszcze włosów!:)

Za Chiny nie potrafię przekonać się do biegania, choć to najprostszy i najtańszy sport. W efekcie uprawiam go raczej interwencyjnie, od czasu do czasu.

Taniec. Jest we mnie, choć nigdy go nie uprawiałam profesjonalnie. Najchętniej tańczę sama, pod nieobecność domowników.

Języki obce. Jak można uczyć się angielskiego 20 lat i nadal go nie umieć?:)

Myślę, że limit cierpliwości czytelników wyczerpałam. A do zabawy zapraszam Anię z bloga „Damskim okiem na polską kulturę, książkę i prasę”. Aniu, przyłączysz się?:)

Były wampiry, dziś są zmory, a będą...?

2011-06-16T23:11:00.001+02:00

B. Belitz „Pożeracz snów”

Wydawnictwo Znak Emotikon

Kraków 2011

„Pożeracz snów” to druga powieść dla młodzieży w moim dorosłym zazwyczaj repertuarze i zarazem kolejne spotkanie z gatunkiem paranormal romance. Tym razem w roli głównej występują, oprócz ludzi, zmory, demony, mieszańce i kambiony. Bardziej niż same książki zaczyna interesować mnie zjawisko popularności tego typu literatury i poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o jej źródło, kontekst kulturowy. Obiecałam sobie już, że jak tylko wygospodaruję trochę więcej wolnego czasu, przestudiuję temat i skrobnę jakiś tekst poświęcony tym zagadnieniom. A może sami czytelnicy udzielą mi satysfakcjonujących wyjaśnień? Zapraszam do dzielenia się prywatnymi teoriami :). Tymczasem…

Ellie, główną bohaterkę powieści B. Belitz, poznajemy w dość trudnym dla niej momencie. Rodzice nastolatki, na rok przed jej maturą, podjęli decyzję o przeprowadzce z dużego miasta na wieś, przewracając tym samym jej życie do góry nogami. Nowa szkoła, otoczenie, rówieśnicy to dla dziewczyny duże wyzwanie, bowiem nawiązywanie kontaktów sprawia jej dużo trudności. Ellie czuje się inna, zagubiona, osamotniona (nawet będąc wśród ludzi), a w nowym miejscu szybko zyskuje etykietę zarozumiałej „panienki z miasta”. Mało kto przypuszcza, że ta agresywna, zdystansowana poza i pozorna pewność siebie maskują tylko lęk, zakłopotanie i niepewność. Jeśli dodać do tej charakterystyki informację, że główna bohaterka jest dość apatyczna, bierna i łatwo zapada w sen, otrzymamy stereotypowy obraz neurotycznej nastolatki. W zasadzie nie wiadomo, skąd u Ellie takie skłonności. Rodzice sprawiają wrażenie ciepłych, aktywnych, kochających się ludzi, którzy troszczą się o swoją córkę. Pewien zgrzyt, jakże istotny z perspektywy dalszych wydarzeń, stanowi fakt, że brat dziewczyny uciekł z domu jako młody chłopak. Co go do tego skłoniło, skoro funkcjonowanie tej rodziny wydaje się takie sielankowe? Tajemnica, która kładzie się cieniem na całym ich życiu. Ellie pewnie nigdy by jej nie odkryła, gdyby w jej życiu nie pojawił się Colin – groźnie wyglądający, tajemniczy młodzieniec na pięknym koniu, mieszkaniec leśniczówki, cieszący się lokalną, zasłużoną sławą dziwaka. To jedyna osoba, przy której czuje się ona bezpiecznie, chociaż nie jest to relacja łatwa i przyjemna. Zarówno kontakt z rodzicami jak i znajomość z Colinem stają się dla Ellie źródłem rozdarcia – dorośli wyraźnie nie zapałali sympatią do nowego kolegi córki (przyczyn nie zdradzę!), on z kolei na przemian przyciąga ją i odpycha. Kto w tym gronie ma szczere i czyste intencje, a kto prowadzi wyrachowaną grę? Gdzie przebiega granica między prawdą a kłamstwem, jawą a snem? Komu można naprawdę zaufać? Najlepiej – samej sobie.

Chociaż świat istot nadprzyrodzonych wydaje się być clou takich jak ta historii, ja zawsze staram się skupić podczas lektury na „czynniku ludzkim” :). Najciekawsza w tej książce jest bowiem obserwacja procesu dojrzewania głównej bohaterki. „Pożeracz snów” to opowieść o odnajdywaniu siebie, o trudnej sztuce bycia sobą – sztuce, której uczymy się przez całe życie. Wraz z przeprowadzką na wieś Ellie traci kontakt z przewidywalną rzeczywistością, w której dotychczas funkcjonowała i wypracowała sobie pozycję towarzyską, zapewniającą ochronę przed piętnem bycia „inną”. Z dala od tego świata dopada ją jednak refleksja, że szczebioczące przyjaciółki, imprezy, alkohol i ciuchy nigdy nie robiły na niej wrażenia. Uczestniczyła w tym targu próżności, bo dzięki temu była mniej sama. Jeśli nie miasto, to może wieś okaże się dla Ellie miejscem przeznaczenia? Nie jest to dla niej jasne od początku. Brak zasięgu, nieoswojona przestrzeń domu, szalejąca przyroda, szkolne w(y)padki – pobyt tutaj nie zaczyna się dobrze. Kiedy główna bohaterka poznaje Colina i odkrywa rodzinną tajemnicę, okazuje się, że po raz kolejny los spłatał jej figla. Jak bowiem żyć w zawieszeniu pomiędzy światem ludzi i demonów? Określić siebie w całym tym galimatiasie to nie lada wyzwanie, które, chcą nie chcąc, Ellie musi podjąć, w myśl zasady „weź sprawy w swoje ręce albo giń”. Główna bohaterka przechodzi więc przyspieszony kurs dorosłości, a przy okazji staje się wewnątrzsterowna.

W „Pożeraczu snów”, jak sam tytuł wskazuje, ważną rolę odgrywają marzenia senne. Zjawisko to fascynuje badaczy maści wszelakiej od dawna (a na pewno od czasów Freuda), ale także, na szczęście, zajmuje pisarzy (niech sobie naukowcy nie myślą, że mają monopol na „produkowanie” wiedzy :)). W książce B. Belitz sny pojawiają się niczym sygnał z innego, podświadomego świata. Co więcej, stanowią one esencję każdej istoty, jej konstytutywny element. Człowiek bądź zwierzę snów pozbawione, egzystuje jakby połowę mniej. Ciekawym okazał się pomysł, aby zmory, bohaterki ze świata nadprzyrodzonego, wyposażyć w zdolność polowania na cudze sny. Belitz podnosi ich rangę, skłania do tego, aby traktować je poważnie, przekazuje także garść ciekawych refleksji „na temat” („Ludzie dzisiaj posiadają o wiele za dużo, cierpią na nadmiar bodźców, przesyt, po brzegi są wyładowani obrazami, informacjami, wrażeniami. Prawie się nie ruszają, zaniedbują swoje ciała. Już nie śnią tak dużo. Wasze światy marzeń sennych są bliskie zagłady” s. 392). Doprawdy, trudne jest życie zmory :).

Książka niemieckiej pisarki ma jedną istotną wadę - jest przegadana! Przez pierwsze 200 stron (sic!) akcja rozwija się w żółwim tempie, co nie raz wywoływało we mnie odruch buntu – „nie będę już tego czytać”. Potem jest już zdecydowanie lepiej, choć fabuła rozwija się w przewidywalny sposób. Na plus trzeba autorce zaliczyć wyrafinowany język i sposób obrazowania, nie tak znowu częsty w powieściach tego typu. Spisało się także polskie wydawnictwo – okładka jest bardzo intrygująca. Bilans potencjalnych zysków i strat, wynikających z lektury, każdy Czytelnik musi sporządzić sobie sam. Życzę miłych snów, bo kończę pisać w porze nocnej :).

Drwiący uśmiech Pol Pota

2011-06-14T09:17:00.001+02:00

P. F. Idling „Uśmiech Pol Pota”

Wydawnictwo Czarne

Wołowiec 2010

Są takie sytuacje, wobec których język wydaje się być bezradny, a jednak znajdują się ludzie, którzy potrafią go właściwie użyć. Śmierć, cierpienie, prześladowania, tortury, wojna potrzebują dobrego tłumacza – cierpliwego, wrażliwego i dociekliwego. Przedstawiam dzisiaj jednego z nich – Petera F. Idlinga, autora książki pt. „Uśmiech Pol Pota”.

Jak opowiedzieć godnie o tragedii ludobójstwa, która pochłonęła niemal trzy miliony istnień ludzkich? Jak wiarygodnie objaśnić fakt, że aparat państwa zwraca się przeciwko swoim obywatelom w tak brutalny sposób? Jak spójnie przedstawić wizerunek oprawców – bezwzględnych, okrutnych, a jednocześnie inteligentnych, wykształconych (często na Zachodzie), czasem nawet sympatycznych w bezpośrednim kontakcie? I wreszcie: jak wytłumaczyć milczenie/bezsilność/niewiedzę/ciche przyzwolenie świata na zbrodnicze praktyki? Przed takimi dylematami stanął zapewne szwedzki reporter, który postanowił zgłębić problem reżimu Czerwonych Khmerów w Kambodży. Czy wyszedł z tej próby zwycięsko?

Zacznijmy od formy, bowiem mówi ona wiele na temat stosunku autora do tematu. Idling zdecydował się na wybór poetyki fragmentów. Na spotkaniu z czytelnikami w poznańskiej księgarni Bookarest mówił, że taka konwencja sprzyjała radzeniu sobie z ogromem materiałów, które przestudiował, ale także z emocjami, których nie sposób było uniknąć. Warto dodać, że szwedzki reporter, z wykształcenia prawnik, mieszkał przez kilka lat w Kambodży, doradzając tamtejszej organizacji humanitarnej. Wiedza, którą zdobył, znalazła więc poparcie w praktycznej znajomości kontekstu kulturowego, o którym pisze. Fragmentów w książce Idlinga jest 262, przy czym część z nich stanowią polityczne hasła Czerwonych Khmerów. Układają się one w swoisty kodeks „Nowego Człowieka”. Jeśli niezgoda na System, jak pisał Herbert w wierszu „Potęga smaku”, może wynikać z pobudek estetycznych, to głęboko wierzę, że można odrzucić go także z przyczyn językowych. „Żyjmy jak jedna wielka nowa rodzina, podporządkowując się potrzebom kolektywu”, „Wyrzecz się całego swego mienia i odżegnaj się od ojca, matki, całej twojej rodziny”, „Kolektyw decyduje, jednostka ponosi odpowiedzialność” – to tylko próbka odrażającej nowomowy, która za cel miała kreowanie nowej rzeczywistości. 262 kawałki, na które została rozbita narracja w „Uśmiechu Pol Pota”, tworzą pewien porządek, w ramach którego można wyodrębnić kilka ogólnych kategorii, obszarów tematycznych poruszanych przez autora. Znajdziemy więc tutaj migawki z życia Pol Pota, obraz funkcjonowania kambodżańskich studentów podczas pobytu na stypendium w Paryżu, charakterystykę sytuacji międzynarodowej w latach 60-tych i 70-tych XX wieku czy relację z pobytu szwedzkiej delegacji w Demokratycznej Kampuczy – ale o tym za chwilę.

Cel: komunizm, równość i sprawiedliwość. Metoda: walka klas, rewolucja. Wróg: imperializm. Kiedy Czerwoni Khmerzy doszli do władzy w 1975 roku, rozpoczęli operację wcielania w życie swoich ideałów. I tak jak „(…) każda nieszczęśliwa rodzina jest nieszczęśliwa na swój sposób”, tak każda bezwzględna, okrutna i fanatyczna dyktatura produkuje własną odmianę terroru i zniewolenia. Arsenał środków, który zastosowali dawni partyzanci, nie zaskoczy nikogo, kto otarł się o historię europejskich totalitaryzmów. Punkt pierwszy: zamknąć granice państwa dla obserwatorów zewnętrznych, zerwać łączność ze światem. Punkt drugi: „przekonać” ludność (wszelkimi dostępnymi metodami), że oto my jesteśmy jedynymi depozytariuszami prawdy i wiemy, co dla niej dobre. Punkt trzeci: zaangażować obywateli do pracy, wytępić „próżniactwo” – w tym celu przeprowadzić masową akcję ewakuacji miast. Wszak miejska dekadencja musi ustąpić miejsca wiejskiej prostolinijności i przyzwoitości. Punkt czwarty: napiętnować indywidualność, znieść własność prywatną w sferze materialnej i niematerialnej. „Gdy tylko się zezwoli na prywatną własność, to natychmiast ktoś ma trochę więcej, ktoś inny trochę mniej, a wtedy nie są już równi. Ale gdy nie masz nic – zero dla niego i zero dla ciebie – to jest prawdziwa równość” (s. 141). Punkt piąty: zerwać więzy rodzinne, przyjacielskie, koleżeńskie – liczy się tylko Kolektyw i Organizacja. Reedukować dzieci, oddzielać je od rodziców – „małe, niezapisane tabliczki” (s. 136). Punkt szósty: pozostać czujnym – wróg może być wszędzie. Sprawny system donosicielstwa pozwala trzymać rękę na pulsie. Na opornych i zdrajców czeka S-21. Miejsce kaźni. Można by tak mnożyć w nieskończoność. Idling pieczołowicie odtwarza strategie, taktyki i sposoby budowania nowego Ładu, które w efekcie uczyniły z Kambodży wielki, komunistyczny obóz pracy.

Wyobraźmy sobie, że do kraju opisanego powyżej – kraju, w którym ludzie giną z głodu i wyczerpania, przyjeżdża czteroosobowa, szwedzka delegacja. Świadectwem dwutygodniowej wizyty jest entuzjastyczny raport końcowy – hymn pochwalny na cześć Demokratycznej Kampuczy (Idling określił tę podróż w następujący sposób: „Setki mil idylli, prosto przez piekło na ziemi” – s. 94). Jak to możliwe, że jej członkowie nie dostrzegli panującego wokół terroru i zniewolenia? Nie widzieli czy nie chcieli widzieć? A może uznali, że każda rewolucja pociąga za sobą jakieś koszty? To w gruncie rzeczy lektura wspomnianego raportu stała się dla Idlinga inspiracją do napisania „Uśmiechu Pol Pota”. Wątek szwedzkiej delegacji (dawniej i dziś) wprowadza do książki bardzo ważny temat – odpowiedzialności Zachodu za eskalację przemocy w innych częściach świata. I chociaż z lektury tego reportażu dowiedziałam się wiele na temat historii Kambodży, zwłaszcza za czasów okrutnych rządów Czerwonych Khmerów, problem „ukąszenia heglowskiego” poruszył mnie najbardziej. Nie tylko bowiem Szwedzi, motywowani wiarą w to, że oto spełnił się komunistyczny ideał, wspierali „czerwoną dyktaturę” w tym rejonie globu. Idling przywołuje także postaci amerykańskich intelektualistów, choćby N. Chomskiego, którzy z pełnym zaangażowaniem podważali wiarygodność uciekinierów z kambodżańskiego piekła. Reportaż Idlinga zaliczam do tych publikacji, które odkrywają wstydliwe aspekty historii zachodnich społeczeństw. Ile z nich zostało jeszcze do odkrycia?

Jedynym moim zarzutem pod adresem książki Szweda jest nieład chronologiczny – zamierzony bądź nie. W początkowej fazie lektury miałam znaczne trudności w ustaleniu następstwa zdarzeń – autor miesza ze sobą relacje z różnych okresów historii Kambodży, przeplatając je fragmentami rozważań na temat zimnej wojny, zaangażowania USA w Wietnamie czy reakcji, jakie wywołało ono wśród obywateli państw zachodnich. Powstaje z tego społeczno-obyczajowy miszmasz, z którego dopiero później wyłania się jakiś porządek. Myślę, że zamieszczenie krótkiej historii współczesnej Kambodży w pigułce (daty!) na końcu książki rozwiązałoby problem.

„Uśmiech Pol Pota” to pierwsza z pięciu książek-finalistek tegorocznej edycji Nagrody im. R. Kapuścińskiego, którą przeczytałam. Po lekturze wszystkich będę mogła wydać swój własny werdykt.

Uprzejmie donoszę...:)

2011-06-13T09:11:00.004+02:00

Przebieram już z niecierpliwością nogami, bowiem jutro będzie miał swoją premierę nowy kwartalnik „KSIĄŻKI. MAGAZYN DO CZYTANIA”. Pojawienie się tego czasopisma na rynku ma związek z akcją „Czytajmy w Polsce”, organizowaną przez Gazetę Wyborczą. Więcej szczegółów na ten temat tutaj: http://wyborcza.pl/0,75517.html.

A „Książki” mają już na pewno jednego, zdeklarowanego czytelnika, czyli mnie :). Pozdrawiam!

Śmierć i matematyka...

2011-06-12T01:11:00.003+02:00

M. Krajewski „Liczby Charona”

Wydawnictwo Znak

Kraków 2011

Zawsze chętnie sięgam po nowy kryminał Marka Krajewskiego, nie zważając na to, że autorowi zdarzało się popełniać w swojej karierze pisarskiej zarówno książki bardzo dobre, jak i takie, które mnie rozczarowały. Do tej drugiej kategorii zaliczam na przykład „Erynie”, choć decyduje o tym być może pewna przewidywalność i wtórność. Mimo tego, że jakiś czas temu Krajewski zastąpił dotychczasowego bohatera – Eberharda Mocka, nową postacią – Edwardem Popielskim, a miejsce akcji przeniósł z Wrocławia do Lwowa, charakterystyczne atrybuty jego stylu nie uległy zmianie. Tak to już jest ze sprawdzonymi patentami artystycznymi – z jednej strony publiczności „podobają się te melodie, które już raz słyszała”, z drugiej strony zaś, literackie deja vu może trochę nudzić. I jak wśród tych sprzeczności odnaleźć złoty środek?

„Śmierć w Breslau”, pierwszy kryminał Marka Krajewskiego, ukazał się na rynku w 1999 roku. Przygoda czytelników z jej autorem trwa więc już 12 lat!!! Pamiętam, jak wieści o nowej „lekturze obowiązkowej” rozprzestrzeniały się błyskawicznie metodą marketingu szeptanego. Wśród moich znajomych czytali ją nawet ci, którzy na co dzień stronią od takiej literatury. Kilka względów zadecydowało o tym, że powieść cieszyła się takim powodzeniem. Autor, wykładowca akademicki i filolog klasyczny z wykształcenia, z iście naukowym zacięciem podszedł do konstruowania fabuły i budowania jej kontekstu. Centralną postacią całego cyklu uczynił Eberharda Mocka – skutecznego, wykształconego, aczkolwiek „swobodnego” obyczajowo i krnąbrnego policjanta kryminalnego. Mock ma skłonność do nadużywania alkoholu, jedzenia i płatnej miłości. Nie przeszkadza mu to jednak, a czasem nawet pomaga, w ściganiu przestępców. Wyrazistym bohaterem książek Krajewskiego, oprócz komisarza Mocka, stało się również miasto Breslau. Autor poznał szczegółowo jego historię i topografię, co znalazło odzwierciedlenie w plastycznych i barwnych opisach. Wszystkie te elementy nie miałyby jednak takiej siły oddziaływania, gdyby nie sugestywnie oddana atmosfera przedwojennego Wrocławia – mroczna, niepokojąca, intrygująca (w stylu noir). Dzięki profesji i zainteresowaniom głównego bohatera poznajemy świat mniej lub bardziej obskurnych knajp, prostytutek i ich stręczycieli, podejrzanych stowarzyszeń i nietuzinkowych przestępców. Świat, który wzbudza dreszcz emocji – fascynacji wymieszanej z lękiem.

Rozpoznawalny styl, który wypracował Marek Krajewski, obecny jest również w najnowszej jego powieści pt. „Liczby Charona”. Tym razem miastem Lwów wstrząsają brutalne morderstwa kobiet, w pobliżu których odnajdywane są tajemnicze, pisane po hebrajsku listy. Komisarz Edward Popielski nie pracuje już w policji, z której został wyrzucony za niesubordynację wobec przełożonego. Zmuszony do udzielania korepetycji, z trudem wiążący koniec z końcem, czas wolny spędza w podrzędnych szynkach, ubolewając nad swoim marnym położeniem i lichym strojem. Przełomem w jego życiu, choć nie finansowym, wydaje się być spotkanie z dawną uczennicą, teraz już dorosłą i piękną kobietą, które składa mu pewną propozycję. Komisarz angażuje wszystkie swoje siły, umiejętności i… emocje. Obietnica miłości wyczuwalnie unosi się w powietrzu. Tymczasem pojawia się szansa powrotu na bezpieczne, państwowe stanowisko, bowiem Popielski, jako znawca języków klasycznych i pasjonat matematyki, może pomóc policji w ujęciu mordercy, do czego mobilizuje organy ścigania wizja medialnej nagonki. Dodatkowo syn jednej z ofiar gotowy jest zapłacić „prywatnie” sporą sumę pieniędzy za odkrycie sprawcy. Czy można upiec kilka pieczeni na jednym ogniu? – zachęcam do lektury „Liczb Charona”, aby przekonać się, jak wybrnął z tej rozterki Edward Popielski.

Choć najnowszą książkę Marka Krajewskiego należy bez wątpienia zaliczyć do powieści kryminalnych, to właśnie akcja zbudowana wokół zbrodni wydaje mi się być jej najsłabszym punktem. Niby mamy tutaj do czynienia z ciekawym pomysłem, łączącym śmierć i matematykę, niby odbywają się czynności śledcze, które krok po kroku prowadzą do mordercy, niby występuje stopniowalność napięcia, ale jednak nie uruchomiło to we mnie prawdziwych emocji, które kazałyby mi zarwać noc czy nie zjeść rano śniadania :). Wbrew pozorom ma to swoje plusy, bowiem kosztem intrygi kryminalnej zyskał na znaczeniu wątek życia prywatnego Popielskiego i zarys tła obyczajowego. Strony poświęcone tym tematom czytało mi się super! Chciałabym wspomnieć jeszcze o dwóch atutach tej publikacji. Po pierwsze, autor zdecydował się w niektórych fragmentach na użycie języka stylizowanego na język mieszkańców przedwojennego Lwowa, co, w moim odczuciu, uatrakcyjniło lekturę. Po drugie, Krajewski, chciałoby się rzec – jak zwykle, stawia ciekawe pytania i dylematy etyczne. Chociaż jego bohaterowie – zarówno Mock jak i Popielski, działają w słusznej społecznie sprawie, daleko im do krystalicznej uczciwości, co więcej – często używają metod, których nie powstydziliby się łapani przez nich przestępcy. Cel uświęca środki?

O czym mówią „niewidzialni”?

2011-06-06T09:11:00.003+02:00

M. Szarejko „Nie ma o czym mówić”

Wydawnictwo Amea

Rok wydania: 2010

Kilka dużych miast na terenie Polski, głównie Warszawa. W każdym z nich mieszkają wykluczeni, którym Marta Szarejko oddaje głos w książce pt. „Nie ma o czym mówić”. Choć na co dzień niewidzialni, stanowią niezbywalny element krajobrazu przestrzeni miejskiej. Mówią tak, jak żyją – niedbale, chaotycznie. Opowiadają o sprawach, które ich dotyczą i interesują, choć z naszego punktu widzenia, z perspektywy tych, którzy mieszczą się w granicach „normy społecznej”, mogą wydawać się nieistotne, błahe, szalone.

Książka Marty Szarejko nie posiada klasycznej, zwartej fabuły, stanowi raczej zapis luźnego strumienia świadomości tych, których nazywam tu „niewidzialnymi” – bezdomnych, alkoholików, bywalców i mieszkańców noclegowni, hoteli, domów opieki. Wybór takiej konwencji nasuwa dwie wątpliwości. Po pierwsze, nie jest dla mnie jasne, czy pisarka rzeczywiście rozmawiała z bohaterami swojej publikacji, wysłuchiwała ich zwierzeń i przemyśleń, czy też jest to raczej fantazja literacka. Po drugie: w jakiej roli występuje tutaj autorka: reportażystki, kreatorki pewnej rzeczywistości czy może tylko (aż?) słuchaczki? Jakkolwiek rozstrzygniemy te dylematy, zasługą Marty Szarejko pozostaje fakt, że dopuściła do głosu wykluczonych, uczyniła ich słyszalnymi. Okazuje się bowiem, że mówić, to znaczy żyć.

Jak zachowują się „niewidzialni”, którym udzielono głosu? Jedni opowiadają o tym, co im bliskie, inni narzekają. Najczęściej jednak prezentują swoje przemyślenia na temat świata, porządku społecznego, innych ludzi. W ich wypowiedziach wszystko się miesza: sprawy ważne i błahe, globalne i lokalne, realne i zmyślone. Don Ivo twierdzi na przykład, że jest człowiekiem mafii, Cyganka zdradza swoje piękne sny, pan Jan, niczym mitologiczny Syzyf, prowadzi obsesyjną, z góry skazaną na porażkę walkę z brudem i bałaganem, a mąż chorej na zaburzenia depresyjno-maniakalne kobiety pisze w jej sprawie wzruszające listy. Opowieści wykluczonych sporo mówią nie tylko o nich samych, ale także o współczesnej Polsce, Polsce dwóch prędkości i pogłębiających się różnic. Funkcjonują oni na marginesie społeczeństwa, tworzą świat, którego syty i zapracowany mieszkaniec dużego miasta nie chce często zauważać. Nie uczestniczą w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego, nie mają swojej reprezentacji politycznej, nie stanowią obiektu zainteresowania mediów. Stąd każdy, kto gotowy jest wysłuchać ich historii, a nawet je upublicznić, spełnia bardzo ważną funkcję – przywraca ich do społecznego obiegu.

Prawdziwym bohaterem książki pt. „Nie ma o czym mówić” jest „język ulicy” – żywy, dynamiczny, prawdziwy, bez cenzury. W myśl powiedzenia: „granice mojego języka wyznaczają granice mojego świata” ujawnia on stan umysłu, potrzeby, marzenia i przekonania jego użytkowników, przybliżając nas tym samym do nich. Jednak język to nie tylko narzędzie do wyrażania siebie, swojej indywidualności, ale także nośnik społecznych podziałów i hierarchii. Kiedy głos pewnych grup, społeczności, narodów jest niesłyszalny, kiedy nie posiadają one swojej reprezentacji – w polityce, mediach, kulturze i innych sferach życia, język może wykluczać, marginalizować, spychać w niebyt. I to jest wielka przestroga tej książki – pamiętajmy o istnieniu tych, którzy tak jak „ryby i dzieci głosu nie mają”.

Wszystko to, o czym wspomniałam do tej pory sprawia, że na książkę „Nie ma o czym mówić” patrzę raczej jak na specyficzną formę publicystyki. Nie czyni ona, moim zdaniem, z autorki – pisarki. Martę Szarejko i Izabelę Szolc, przywoływaną przeze mnie przy okazji recenzowania zbioru opowiadań pt. „Naga”, łączą przynajmniej dwie rzeczy – publikują w czasopiśmie „Bluszcz” i Wydawnictwie Amea. Trudno więc oprzeć się pokusie porównań: Izabela Szolc – Marta Szarejko – 1:0.

Alchemia wg H. Wańka (nie mylić z Alchemikiem:))

2011-05-24T20:12:00.002+02:00

H. Waniek „Wyprzedaż duchów”

Wydawnictwo Dolnośląskie

Wrocław 2007

„Wyprzedaż duchów” to książka nie z tej ziemi. Nie dziwi mnie to, odkąd wczytałam się w biografię jej autora, Henryka Wańka – śląskiego malarza, pisarza, publicysty, grafika, twórcy scenografii, słowem – człowieka-orkiestry w dziedzinie sztuki. Nie tylko różnorodność i specyfika jego ról zawodowych, ale także fascynacja historią, filozofią, religioznawstwem czy literaturą mistyczną znalazły odzwierciedlenie w tym utworze. Wszystkie te składniki czynią go bogatszym, lecz jednocześnie trudniejszym w odbiorze. Tym, których ta recenzja zachęci do lektury powieści, zalecam „przed” krótki kurs metafizyki…

„Wyprzedaż duchów” to przede wszystkim książka-hołd, złożona górom i przyjaźni. Kolejne rozdziały są ze sobą bardzo luźno powiązane, przypominają raczej odrębne opowiadania, które spajają: miejsce akcji (Sudety) oraz bohaterowie – choć zazwyczaj każdy z nich występuje w roli pierwszoplanowej tylko raz. W zasadzie nie wiemy o nich nic, oprócz tego, że poszukują kontaktu z tym, co niematerialne, duchowe, transcendentalne. Swoistym przewodnikiem po świecie zjawisk nadprzyrodzonych jest dla nich tajemnicza postać o pseudonimie „J”. O nim można powiedzieć jeszcze mniej niż o pozostałych. Pojawia się i znika, opowiada barwne historie lub uparcie milczy, ciekawi i drażni. Istnieje realnie, fizycznie, a jednocześnie wydaje się unosić kilka centymetrów nad ziemią. Jego niedookreśloność może budzić irytację – pytany o imię, odpowiada: „Właściwie to nie ma znaczenia. Mogę mieć na imię, jak ci się podoba. Możesz mi nawet wybrać, co ci pasuje” (s.122). Niezależnie od tego, jakie emocje wzbudza jego płynna tożsamość, towarzysze wypraw darzą go szczególnym szacunkiem – mieszanką fascynacji, dystansu, niepokoju i rozdrażnienia. Stanowi on dla nich pewien punkt odniesienia, centrum społecznego mikroświata. J wydaje się mieć bowiem dostęp do WIEDZY, jest tłumaczem zaklętych w górach tajemnic. Jasnowidzenie, telepatia, energia księżycowa, alchemia, astral, esencja ducha, przestrzeń archetypowa czy kolektywna nieświadomość – żadne z tych zagadnień nie jest mu obce. W takim właśnie ezoterycznym klimacie rozgrywa się większość opowiadanych tu historii. A w tle piętrzą się Sudety…

Góry są nie tylko tłem, ale przede wszystkim jednym z głównych bohaterów tej opowieści. Henryk Waniek opisuje ich piękno i specyfikę, przytacza związane z nimi legendy, oprowadza nas po nich. Sośnica, Grabowiec, Świeradów, Sępia Góra, Kopalina, Jelenie Skały, Głośnica, Kamienna, Biała Dolina, Poręba, Pasówka, Wysoki Kamień. Konkretne punkty na mapie, tutaj zyskują dodatkowy wymiar. Odnoszę wrażenie, że góry to dla autora miejsce magiczne, emanujące energią natury, miejsce triumfu przyrody nad człowiekiem. Całym sercem zgadzam się z J, który stwierdza w pewnym momencie: „Ostatecznie piękno poradzi sobie bez naszej pomocy, a może nawet wyrazi się pełniej bez ludzkiego udziału. Gdy przez czystą wodę patrzysz na dno strumienia albo zatrzymujesz wzrok na pojedynczym drzewie, wszystko jest piękne, mądre i prawdziwe. Dopiero w tak zwanym ludzkim świecie sprawy proste i piękne wykrzywiają się. Nie chcę już mówić o tym, że brzydotę sprzedają już jako piękno, a prawdę myli się z przydatnością” (s. 156). Myślę, że każdy, kto nosi w sobie miłość do gór i przyrody (a zaliczam się do tej grupy), odniesie się do tego aspektu lektury ze szczególnym sentymentem. Zwłaszcza że pisarz odmalował taki ich portret, który na długo zostaje w pamięci. Ja w każdym razie noszę go w sobie cały czas.

Metafizycznej wymowie książki „Wyprzedaż duchów” odpowiada język – poetycki i natchniony. Nie umiem rozstrzygnąć, czy to jej atut czy też przekleństwo. Na początku byłam lekko zdezorientowana, gubiłam się troszkę w ekwilibrystyce słownej autora, ale w miarę postępów lektury przyzwyczajałam się do niego, stawał się czymś naturalnym. Trzeba się jednak przygotować na spotkanie z takimi oto konstrukcjami: „Ale na razie słuchałem tylko, jak J odczytywał krajobraz, brnąc przez dialektyczną kombinację przeciwieństw. Rozwiązywał antynomie geologicznych fałd leśnych. Dzikich pochyłości pokrojonych strumieniami. Ciemnych i jasnych zboczy” (s. 80). Kto podejmuje wyzwanie?:)

Metafizyczna, mistyczna, ezoteryczna – taka jest ta książka. Trudna i wymagająca, bo inna od tego, z czym obcuję na co dzień. Jeśli macie ochotę uciec na chwilę od tego, co racjonalne, przewidywalne i namacalne w świat zjawisk nadprzyrodzonych, który rządzi się swoimi prawami, zapraszam do lektury. Henryk Waniek wyczarował takie miejsce.

Książkę przeczytałam dzięki uprzejmości:

„Tyle erotyzmu nie widziałem nigdy w oczach żadnej innej kobiety” A. Einstein

2011-05-23T08:36:00.002+02:00

Na fali moich rozważań z poprzedniego posta, dotyczących Marii Skłodowskiej-Curie, zaczęłam troszkę szperać w Internecie. Intryguje mnie to, w jaki sposób została wytworzona wokół niej legenda „świętej żony i matki”. Nie mogę się oprzeć wrażeniu, że służyła ona społeczeństwu, które nie umiało poradzić sobie z jej postępowością i niezależnością. Osobom zainteresowanym tematem polecam wywiad Tadeusza Sobolewskiego z Martą Meszaros, która kręci film o polskiej fizyczne i chemiczce:

http://wyborcza.pl/1,99218,9036808,Madame_Curie_miala_wazne_romanse.html

Jeśli chodzi o biografie Skłodowskiej-Curie, godna polecenia wydaje się ta pióra Françoise Giroud, opublikowana przez Państwowy Instytut Wydawniczy. Wciągam na listę!